تغییر رنگ کانی ها

شاید برای شخص دیگری نیز جالب باشد:
Share

معمولاً کانی های جواهر چنانچه در معرض عوامل طبیعی مانند سرما و گرما، باران وتابش آفتاب قرار گیرند به مرور زمان تغییراتی هم دررنگ و هم درخواص فیزیکی و شیمیائی آنها به وجود می آید. ولی برخی از کانی های جواهردر مقابل عوامل طبیعی بسیار مقاوم هستند مانند آمتیست، کوارتز صورتی (Rose Quartz) و کونزیت (Kunzite)، این کانی ها با گذشت زمان و در مقابل تابش مستقیم نور خورشید تغییر رنگ مختصری یافته و معمولاً قدری کم رنگ تر می شوند. در صنعت برای تغییر رنگ کانی ها و زیباتر جلوه دادن آنها روش های مختلفی ابداع شده است. بهترین روش، روش حرارت دادن                 (Heat Treatment) می باشد. قدیمی ترین تغییر رنگ شاید مربوط به آمتیست است که در اصل بنفش بوده و در حرارت زیاد حدود چندین صد درجه به رنگ های زرد، قرمز متمایل به قهوه ای، سبز و سفید شیری تبدیل می شود. اغلب سیتیرین ها و تمام پرازیولیت های  موجود در بازار آمتیست هائی می باشند که با این روش تغییر رنگ داده اند. بدین ترتیب رنگ هائی که چندان مطلوب نمی باشند به کمک حرارت دادن به رنگ های زیباتری تبدیل می شوند. بریل آکوامارین سبز رنگ توسط حرارت دادن به کانی جواهری به رنگ آبی نیلگون تبدیل می گردد. تورمالین های آبی رنگ(Indicolite Tourmaline) نیز به همین روش به رنگ سبز مطلوب در می آیند. زیرکن بیرنگ یک کانی الماس گونه است (با رنگی شبیه آکوامارین)  که به عنوان مشابه برلیان کاربرد داردو از تغییر رنگ انواع قرمز متمایل به قهوه ای آن به نام هیاسینت(Hyacinth) به دست می آید. امروزه با استفاده از پرتو رادیوم و اشعه ایکس و بمباران کانی توسط الکترون ها در دستگاههای شتاب دهنده(Accelerators) در راکتورهای اتمی توانسته اند بر مرغوبیت رنگ کانی ها بیفزایند. رنگ های حاصله به قدری طبیعی به نظر می رسند که امکان تشخیص تغییر رنگ در کانی مورد آزمایش نه با چشم بلکه تنها به کمک آزمایش های پیچیده میسرمی باشد. البته بعضی از رنگ های حاصله با این روش پایدار نبوده و با گذشت زمان تغییر می یابد و یا کمرنگ یا لکه لکه می شوند. رنگ کانی های جواهر از نوع خلل و فرج دار، مانند لاپیس لازولی، فیروزه، انواع مرواریدها و عقیق (Agate) را با تزریق مواد رنگی می توان به رنگ های بهتر و مورد نظر تغییر داد.

 

تغییر رنگ در کانی های جواهر

به این گونه کانی ها که پدیده تغییر رنگ در محیط های مختلف را نشان می دهند Phenomenal Gems می گویند. این پدیده ها شامل شاتویانسی Chatoyancy (پدیده چشم گربه ای)، آستریزم Asterism (پدیده ستاره)، آدولارسنس Adularescence (هاله دو رنگی همانند قرص ماه) و ایریدسنس Iridescence (رنگ طیف نوری مانند رنگین کمان) می باشند که در صفحات بعد به تفصیل مورد بحث قرار خواهند گرفت. این پدیده های قابل توجه در سنگ های جواهر قرن هاست که شناخته شده اند و کانی های جواهری که نشان دهنده این نوع پدیده ها باشند دارای ارزش خاص هستند.

در این اواخر پدیده جدید تری به بازار جواهرات عرضه شده که تحت نام “Color Change” (تغییر رنگ) جلب توجه بسیاری نموده است. این پدیده اپتیکی در کانی های جواهری دیده می شود که در محیط های متفاوت نوری رنگ های متفاوتی از خود نشان می دهند. مشهورترین کانی جواهر از این نوع الکساندریت می باشد که جواهری است کمیاب و بسیار گران قیمت. الکساندریت نوعی از کانی کریزوبریل است ( در جای خود به تفصیل  مورد بحث قرار می گیرد). در این اواخر نوعی گارنت به نام گارنت تغییر رنگ دهنده Color Change Garnet و سافیر تغییر رنگ دهنده Change Sapphire  Color نیز در بازار جواهرات عرضه می شوند که آنها نیز تغییر رنگ جالبی از خود نشان می دهند ( بریل تغییر رنگ دهنده) سنتز شده نیز جدیداً در بازار جواهرات دیده می شود.

اگر بخواهیم به طور قاطع اظهار نظر کنیم باید بگوییم که رنگ اکثر کانی های جواهر در محیط های متفاوت نوری دگرگون به نظر می رسد، شاید بدین سبب است که بازارهای مکاره ( مثلاً در چانتابوری ― تایلند ) در هوای آزاد و زیر نور طبیعی برگزار می شوند. در حالی که مثلاً رنگ سافیر آبی در زیر نور الکتریکی دستخوش تیرگی منفی می شود و رنگ روبی و سافیر زرد در چنین محیطی تقویت شده و زیباتر به نظر می رسد، دلیل این امر این است که نور الکتریکی تابیده شده در طول موج های نارنجی و زرد انرژی بیشتری داردکه موجب تقویت این رنگ ها می شود.

بسیاری از این نوع تغییر رنگ ها چنان مشهود هستند که حتی افراد مبتدی هم متوجه این پدیده می شوند چنانکه الکساندریت در نور طبیعی معمولاً سبز به نظر می رسد و در زیر نور الکتریکی ارغوانی. در گارنت تغییر رنگ ده رنگ از برنز در نور طبیعی به صورتی در نور الکتریکی تغییر می کند. و دیاسپور تغییر رنگ ده هم در نور طبیعی سبز رنگ است و در زیر نور الکتریکی صورتی مایل به تمشکی. سافیر تغییر رنگ ده نیز طیف وسیعی از رنگ ها را به خود می گیرد، از صورتی – ارغوانی تا سبز― ارغوانی.

دلیل علمی این پدیده وجود « پنجره های نور عبوری» (Transmission Windows) در طیف جذبی نوری آنها می باشد. یک نگین قرمز همانطوری که گفته شد بدین جهت قرمز رنگ است که تمام طول موجهای نور، منهای طول موج نور قرمز را، جذب می کند. کانی جواهری که هم طول موج آبی و هم امواج دیگر نور را جذب می کند هنگامی که در محیط نوری قرار گیرد که در طول موج آبی غنی است( مثلاً نور لامپ فلورسانت) آبی رنگ به نظر خواهد رسید و هنگامی که نور تابیده شده در طول موج قرمز غنی باشد(مانند نور لامپ های معمولی) قرمز رنگ خواهد بود.

گارنت تغییر رنگ دهنده بسیار کمیاب است و تغییر رنگ در آن در حد تغییر رنگ در الکساندریت نفیس می باشد و اکثراً از معدن Bekily در جنوب ماداگاسکار استخراج می شود.

 

کانی های جواهر ونوع فرآوری در آنها

در اکثر کانی های جواهر به استثنای گارنت نوعی خاص از فرآوری می باید مورد استفاده قرار گیرد تا کیفیت سنگ بهبود یابد. در ذیل لیستی از کانی های جواهر و نوع فرآوری که در مورد آنها اعمال می شود ذکر شده است.

الکساندریت :            هیچ نوع

آمتیست :                  فرآوری حرارتی

آکوامارین :              فرآوری حرارتی

مرجان :                 رنگ آمیزی

کوارتز کدر :          رنگ آمیزی، فرآوری حرارتی، تشعشع الکترونی، رسوب گذاری از طریق بخار

سیتیرین :               فرآوری حرارتی

برلیان :                  تشعشع، اشعه لیزر

زمرد :                   تزریق با روغن، پر کردن با روغن، واکس

گارنت :                 هیچ نوع

لاپیس لازولی :        رنگ آمیزی

انیکس :                 رنگ آمیزی

اپال :                    پر شدگی با روغن، تزریق با روغن، واکس

مورگانیت :             تشعشع

مروارید :               بی رنگ کردن، رنگ آمیزی، تشعشع

پریدوت :                تزریق با روغن، واکس

روبلیت :                فرآوری حرارتی

روبی :                  فرآوری حرارتی، پرشدگی با فلاکس، پرشدگی ترک ها

سافیر :                  فرآوری حرارتی، پرشدگی با فلاکس، پرشدگی ترک ها، انتشار در شبکه مولکولی

اسپینل :                 هیچ نوع

تانزانیت :              فرآوری حرارتی

توپاز :                  فرآوری حرارتی، تشعشع

تورمالین :             فرآوری حرارتی، تشعشع

زیرکن :               فرآوری حرارتی

 

به طور کلی رنگ آمیزی سنگ ها وکانی های جواهر از ایام قدیم مرسوم بوده لذا لازم است سنگ های جواهر که به طور مصنوعی تغییر رنگ داده اند ( به استثنای آنهائی که با حرارت تغییر رنگ داده اند) و عقیق های رنگ شده را هنگام فروش مشخص نمود و به خریداران معرفی کرد. توضیحات بیشتر در این مورد در کتاب برلیان از همین مولف داده شده است.

م کاسب

خانم کاسب فارغ التحصیل رشته مهندسی شیمی است. ایشان علاقه زیادی به کار با جواهرات و تحقیق در مورد خواص سنگ ها و فلزات گرانبها دارد. بدیهی است که تحقیق و پژوهش احتیاج به مطالعه بسیار دارد و اتفاقا کتابخوانی یکی از مهمترین فعالیت های ایشان در اوقات فراغت است.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *