زیر کن Zircon

شاید برای شخص دیگری نیز جالب باشد:
Share

rough-zirconsزیرکن در زمان های بسیار قدیم شناسایی شده و به دلیل خواص اپتیکی بسیار جالب آن مانند قدرت زیاد شکست و پراکندگی نور و درخشش فوق العاده و داشتن حالتی شعله ور و آتش مانند (Fire) مورد توجه فراوان بوده است. نام زیر کن ممکن است از واژه فارسی زرگون به دلیل رنگ طلائی آن ناشی شده باشد.

زیر کن در بازار نگین های جواهر امروزه چندان طالب ندارد. اما برای زیرکن های کیفیت خوب و بهبود یافته توسط حرارت، که آبی رنگ هستند بازار محدودی وجود دارد، به شرطی که کیفیت مرغوب و تراش خوب داشته باشند. زیر کن قرمز مورد علاقه کلکسیونرهاست اما سایر رنگ ها همانند قهوه ای، زرد و سبز چندان خواهانی ندارند.

کریستال زیرکن یکی از سنگین ترین بلورهای جواهر است زیرکن وزنی بالاتر از سایر نگین های جواهر هم اندازه خود دارد.  بلور زیر کن طبیعی در اصل به شکل توده ای قهوه ای، زرد، سبز قوی، و قرمز درخشان یافت می شود. اما زیرکن حرارت داده شده و یا فرآوری شده را می توان به رنگ های مختلف بی رنگ ، سفید، قرمز، آبی، بنفش یا قرمز درخشان مشاهده نمود.

زیر کن را می توان به اشکال مختلف بیضی، مدور، چهار گوش تراش صفحه دار داد. نگین ها معمولا از ۱ تا ۵ قیراط وزن دارند ولی نگین هایی با وزن ۲۵ قیراط نیز مورد استفاده قرار گرفته اند. نگین های زیر کن با کیفیت مناسب همیشه شفاف هستند. هرگونه ناخالصی ونقص در نگین ارزش آن را به شدت کاهش می دهد. به دلیل پایین بودن سطح تقاضا در بازار جواهرات برای زیر کن امروزه این سنگ بیشتر مورد توجه کلکسیونرهاست و قیمت نوع پاک با کیفیت مناسب آن میتواند از ۱ دلار در قیراط ( با کیفیت قابل قبول) تا۲۵ دلار (برای کیفیت عالی) متغیر باشد.

رنگ و شفافیت مهم ترین فاکتورها در ارزیابی زیرکن هستند. زیبا ترین و گرانبها ترین زیرکن به رنگ قرمز سیر نادر است. بعد از آن به ترتیب آبی سیر پاک و آبی آسمانی، بی رنگ، نارنجی، قهوه ای و زرد دارای ارزشی پایین تر هستند. نوع مرغوب این سنگ درخشش بسیار خوب داشته و صفحات آن فاقد فرسودگی می باشند. واژه زیرکن یا زیرکن آبی اکثرا تداعی کننده تصویر برلیان است، احتمالا به این دلیل که از قرن نوزدهم زیرکن بی رنگ یا سفید بهترین شبه برلیانی بود که در آن زمان با قیمتی از برلیان تهیه می شد.

زیرکن یکی از درخشان ترین نگین های جواهر است که فقط از نظر برلیانسی از برلیان پایین تر است. برلیانسی و قدرت پراکندگی بالای نور کیفیت متمایز کننده نگین های زیر کن است و واژه زیر کن تصور می شود از تلفیق کلمات فارسی زر به معنی طلا و گون به معنی رنگ است.  در قرن چهاردهم نگین صفحه دار زیرکن به عنوان الماس، و زیرکن بی رنگ سریلانکا به عنوان Natural Diamond عرضه می شده.

مناطق چانتابوری در تایلند، Pailin در کامبوج و قسمت های جنوبی ویتنام،  نزدیک مرز کامبوج، منابع اصلی استخراج سنگ خام زیرکن و بازار فروش آن هستند. مناطق دیگر: سریلانکا، استرالیا، نیوانگلند،  فرانسه و غیره می باشند.

زیر کن را می توان با فرآوری حرارتی به رنگ های بی رنگ و آبی تغییر داد. در دهه ۱۹۲۰ نگین جواهری از زیر کن آبی در بازار جواهرات عرضه شد با برلیانسی فوق العاده، که تحقیقات بعدی روشن ساخت که در یک معدن بزرگ زیر کن قهوه ای نه چندان زیبا سرمایه گذاران محلی آزمایشاتی با هدف بهبودی رنگ انجام دادند و با استفاده از حرارت در محیطی بدون اکسیژن این سنگ جواهر قهوه ای را به سنگی با رنگ آبی درخشان و زیبا تبدیل نمودند. افشای فرآوری حرارتی موجب شد که بازار این جواهر لطمه دیده و فروش آن متوقف گردد. بلورهای زیر کن فرآوری نشده خوش رنگ بسیار میاب هستند . زیرکن فرآوری حرارتی شده در طی زمان ممکن است رنگ خود را از دست بدهد.

انواع زیر کن عبارتند از :

هیاسینت، که رنگ زرد، نارنجی قهوه ای یا قهوه ای مایل به قرمز دارد. Jargon یا Jargoon که به نوع زرد روشن یا خاکستری روشن اطلاق می شود. استارلاولیت، نوعی زیر کن آبی رنگ است.

Matara Diamond یا Matarua Matara به زیر کن بی رنگ مشابه الماس گفته می شود.

قدیمی ترین زیرکن قطعه بسیار کوچکی است که در غرب استرالیا یافت شده. تحقیقات نشان داده که زیر کن قدیمی ترین کانی شناخته شده است و قدمت آن به ۴۰۴/۴ یلیارد سال قبل می رسد. اگر به یاد بیاوریم که کره زمین خود حداکثر ۱۵۰ میلیون سال قبل از آن بوجود آمده متوجه این سن بسیار استثنایی خواهیم شد. البته نمونه قدیمی تر در یک سنگ آسمانی در کشور شیلی یافت شده این قدیمی ترین ماده ای است که دانشمندان مورد پژوهش قرار داده اند. این زیر کن حداقل ۶/۴ میلیارد سال قبل در آن دیسک چرخنده متشکل از غبار و سنگ در منظومه شمسی که بعدها تبدیل به کرات شدند، به وجود آمده بود اندازه گیری این قدمت خارق العاده بدین صورت بوده که اورانیوم موجود در شبکه ملکولی زیر کن طی زمان شروع به تشعشع رادیواکتیویته و تجزیه به سرب می نماید،محققان توانسته اند با محاسبه مقدار نسبی هر دو عنصر قدمت سنگ را تعیین کنند. زیر کن یک کانی بسیار با دوام است ولی کانی های دیگر تحت فشار و حرارت فوق العاده حاصل از حرکت قاره ها، تشکیل کوه ها و برخورد ویرانگر سنگ های بزرگ آسمانی ، ذوب شده و مجددا متبلور می شوند، و بدین گونه تمام خصوصیات اولیه آنها از بین می رود.

امروزه زیر کن طبیعی چندان مورد توجه نیست زیرا ماده سنتز شده کیوبیک زیرکنیا (Cubic Zirconia) که در لابراتور به عنوان شبه برلیان سنتز می شود بسیار فراوان تر یافت می شود وبسیاری اصولا فراموش کرده اند که یک کانی طبیعی به نام زیرکن هم وجود دارد.

بلور های زیر کن بسیار شکننده و ترد بوده و در مقابل فشار و ظربه به راحتی خرد می شوند، گوشه های نگین تراشیده شده  از این کانی بسیار آسیب پذیر است و بایستی موقع حمل هر نگین را به صورت مجزا بسته بندی نمود. بلورهای زیر کن با وزن مخصوص بالا و درخشش عالی، را زیرکن های عالی (High Zircon) می گویند( در مقایسه با زیر کن معمولی با درخششی نه چندان بالا). خاصیت منهدم کننده تشعشعات رادیو اکتیو عناصری مانند توریوم، هفنیوم و اورانیوم بر روی شبکه کریستالی زیر کن تغییرات زیادی در خواص فیزیکی این کانی به وجود می آورد که موجب می گردد بلور زیر کن حالت شفافیت خود را از دست بدهد و به مرور زمان مات وکدر شود. این گونه کانی هائی را که در نتیجه تشعشعات رادیو اکتیو ساختار کریستالی خود را از دست می دهند و به تدریج آمورف می شوند متامیکت(Metamict) می نامند.

  • راهنمایی خرید زیرکن: این سنگ امروزه طرفداران زیادی ندارد، گرچه برای زیرین کیفیت خوب فرآوری حرارتی شده آبی رنگ بازاری محدود وجود دارد، اما نگین باید پاک بوده و تراشی خوب داشته باشد. زیرکن قرمز با ته رنگ خوب، سنگ مطلوب کلکسیونرهاست، اما رنگ های دیگر همانند قهوه ای، زرد و سبز چندان طرفدار ندارند.

mKDILQ7p_ln9PcWQVyjT82Q

جدول ویژگی های کلی زیرکن

ویژگی ها توصیف
انواع زیرکن ( با پیش وند رنگ): زیرکن کیفیت جواهر معمولا به رنگ قرمز است تا قرمز قهوه ای ، نارنجی ،زرد یا سبز

پدیده:چشم گربه ای (کمیاب)

شفافیت شفاف تا تقریبا اوپاک
اندازه های معمول نگین زیرکن صفحه دار در اندازه از Melee تا ۱۰۰ قیراط یا بیشتر هم یافت می شود.زیرکن آبی ۱۰ قیراطی یا بزرگتر نسبتا کمیاب هستند.
ترکیب شیمیایی سیلیکات زیر کن. ZrSio4 . زیرکن حاوی مقادیری از عناصر رادیو اکتیو همانند توریوم،هفنیوم،اورانیوم می باشد که با زیر کن ایزومورف هستند. حضور عناصر رادیواکتیو موجب صدمه دیدن شبکه کریستالی در طی مدتی طولانی می شود. این هم به نوبه خود تغییرات زیادی در ضرایب فیزیکی به وجود می آورد.زیرکن را به High ،Medium،Low(متامیکت) تقسیم بندی ضرایب نموده اند، که بر حسب شدت از بین رفتگی شبکه کریستالی می باشد.
سیستم کریستالی و شکل جامع تتراگونال ف زیرکن به صورت منشورهای کوتاه چهر وجهی یافت می شود که در دو سر آن پیرامید چهار سطحی دیده می شود. گاهی هم کریستال های کوتاه بی پیرامیدال شباهت به اوکتاهدرون دارد. کریستال های دوقلو(geniculate) نیزیافت می شوند،همچنین قلوه سنگ های مدور که جزیی رایج در قلوه سنگ های جواهر گونه هستند.
خصوصیات فیزیکی

تورق: ضعیف

شکستگی:ناصاف تاکونکوئیدال

سختی:۵/۶ (Low) تا ۵/۷ (Highh)

دوام :متوسط تا خوب ، زیرکن های حرآوری حرارتی شده شکننده هستند و می توانند به راحتی (اگر در یک بسته تعدادی از آنها با هم نگه داری شوند) پوسته پوسته شوند یا گوشه های صفحات آنان سائیده شود. به همین دلیل قبل از ارسال آنها را تک تک در کاغذ خاص می پیچند.

وزن مخصوص:۹۰/۳( Low) تا ۶۸/۴ (High)

جلا: شیشه ای تا نیمه آدامانتین

ضریب شکست نور : ۷۸/۱ (Low) تا ۹۹/۱ (۹۲۵/۱-  ۹۲۵/۱ برای High)

شکست دوگانه: ADR (Low) تا (High)

مشخصات اپتیکی: تقریبا SR (LOW) تا تک محوری مثبت (High)

پدیده چند رنگی:۰۳۸/۰ زیر کن بی رنگ جایگزین الماس در جواهرات ارزان قیمت به کار گرفته می شود. اما با تولیدات جدید کمتر از این کانی به عنوان جایگزین الماس استفاده میشود.

دلیل رنگ رنگ زیر کن بسته به مرکز رنگی است که توسط تخریب رادیواکتیویته به وجود می آید.سنگ های بیشتر آبی ، طلایی ( نارنجی زرد( و بی رنگ رنگ خود را مدیون فرآوری حرارتی هستند.
فلورسانس LW+ SW:آبی ضعیف تا متوسط روشن
طیف زیر کن حاوی مقادیر قابل توجهی اورانیوم است و طیف مخصوص قفس زندان را نشان می دهد که از خط های بسیار تشکیل شده . قویترین آنها در ۵/۶۵۳ نانومتر می باشد.
نوع تراش برلیانت، تراش های پله وار و مختلط . تراشی هم به اسم تراش زیر کن وجود دارد کهتراش برلیان است به اضافه هشت صفحه اضافی نزدیک کولت. امروزه این تراش کمیاب است . نوع چشم گربه را به فرم کابوشن می تراشند.
نگین های مرکب نگین های مرکب معمولا یافت نمی شوند.
ناخالصی ها دوبله شدن صفحات پشت، برهای مرمت یافته و کریستال های زاویه دار ناخالصی ،زون های رشد مستقیم و زاویه دار
تقویت High زیرکن قرمز- قهوه ای از تایلند و کامبوج را فرآوری حرارتی می کنند تا رنگ های زرد و آبی روشن و بی رنگ تولید کنن. اما رنگ همیشه ثابت نیست و در برابر نور خورشید یا اشعه ماوراء بنفش  یا نور روز از بین می رود. رنگ را می توان با حرارت ملایم دوباره احیا کرد.
سنتز سنتز زیرکن به ندرت صورت گرفته است.
معادن استرالیا(NSW) ، برمه، کامبوج، سریلانکا،تایلند. زیرکن مشخصا در معادن کوروند یافت می شود.

 

هیاسینت (Hyacinth) : نوعی زیر کن است که به رنگ های زرد یا قرمز مایل به قهوه ای دیده می شود.

استارولیت (Staurolite): نیز نوعی زیر کن است به رنگ آبی روشن ( رنگ به کمک حرارت اصلاح می شود).

محل های یافت عمده زیرکن اکثرا در سنگ های رسوبی و در کشورهای کامبوج ، برمه، تایلند، سری لانکا، استرالیا،  جمهوری مالاگاسی،  تانزانیا ف ویتنام و فرانسه می باشند.

در طبیعت، بلورهای زیرکن به رنگ های خاکستری نایل به قهوه ای و یا قرمز مایل به قهوه ای به وفور یافت می شوند ولی کریستال های بی رنگ بسیار کم یابند. در کشورهای جنوب قاره آسیا انواع قهوه ای رنگ  زیرکن تحت حرارت زیاد حدود۸۰۰ الی ۱۰۰۰ درجه سانتیگراد، به زیرکن بی رنگ و یا آبی رنگ تبدیل می شوند. رنگ های به وجود آمده الزاما ثابت نیستندو مخصوصا در مقابل اشعه ماوراء بنفش یا نور آفتاب به تدریج تغییر می یابند. بلورهای زیرکن بی رنگ را تراش برلیان می دهند و بلور های رنگین را اغلب با تراش زمردگونه می تراشند. انواع نگین های مصنوعی زیرکن کمیاب و از لحاظ علمی مورد توجه است.

نوعی زیرکن بی رنگ گاهی به اسم برلیان (Matara Diamond) به بازار عرضه شده است. کریستال های زیر کن از هر رنگی به غیر از انواع سبز آن دارای شکست عرضه شده است. کریستال های زیر کن از هر رنگی به غیر از سبز آن دارای شکست دوگانه قوی نور می باشند و به این وسیله می توان آنها را به آسانی تشخیص داد. زیرکن ممکن است با آکوامارین، کاسیتریت، کریزوبریل، هسونیت،  یاقوت کبود،  سینهالیت،  اسپینل مصنوعی، اسفن، توپازف تورمالین و ایدوکراز اشتباه شود.

کانی زیرکن به آسانی شکسته می شود و منشورهای کوتاه تتراگونال به وجود می آورد. سیلیکات زیرکنیوم ترکیبی از ساختار مونوکلینیک زیر کنیا و اکسید سیلیس آمورف می باشد ، و بدین جهت به سه نوع یا گروه مختلف تقسیم می شود. این سه گروه را انواعی با مشخصات عالی ،مشخصات متوسط(Medium) و مشخصات پست (Low) می نامند.

نوع عالی (High) زیر کن آبی، آبی و یا نارنجی مایل به قهوه ای می باشد. ضریب شکست نور این نوع ۹۸۴/۱ – ۹۲۵/۱ است و در سیستم تتراگونال متبلور می شود، با وزن مخصوص ۷۰/۴ گرم بر سانتیمتر مکعب .

نوع متوسط (Medium) دارای ویژگی هایی قدری پائین تر از نوع اول است، با ضریب شکست نور ۹۱/۱ – ۸۳/۱ و وزن مخصوص ما بین ۱۰/۴ – ۰۸/۴ یا حداکثر ۵۵/۴ رنگ در این گروه اغلب قرمز تیره و مخصوصا قهوه ای مایل به سبز است.

نوع پست (Low) معمولا در زمینه سبز ولی گاهی نیز به رنگ های قهوه ای و نارنجی یافت می شود، با ضریب شکست نور ۸۱۰/۱ تا ۸۱۵/۱ و وزن مخصوص حدود ۰۰/۴ ، سختی نسبی این گروه نیز کمتر است.

م کاسب

خانم کاسب فارغ التحصیل رشته مهندسی شیمی است. ایشان علاقه زیادی به کار با جواهرات و تحقیق در مورد خواص سنگ ها و فلزات گرانبها دارد. بدیهی است که تحقیق و پژوهش احتیاج به مطالعه بسیار دارد و اتفاقا کتابخوانی یکی از مهمترین فعالیت های ایشان در اوقات فراغت است.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *