کریزوپراز(Chrysoprase) – گروه کوارتز

شاید برای شخص دیگری نیز جالب باشد:
Share

Chrysoprase1a

واژه پراز در یونانی به معنای تره فرنگی می باشد. کریزوپراز گرانبها ترین نوع از گروه کالسدونی بوده و رشته های تشکیل شده از بلورهای کوارتز میکرسکوپی در آن به شکل شعاعی قرار گرفته اند. فلز رنگ زا در این کانی نیکل می باشد.

تکه های بزرگ شکسته شده از کریزوپراز نشان می دهد که در داخل این توده فشرده و فرج فراوان وجود دارد که به رنگ های مختلفی در آمده اند. رنگ آن ممکن است در مقابل حرارت و نور آفتاب تغییر کند، که در رطوبت مجددا به حالت اولیه خود بر می گردد.

کانی کریزوپراز به صورت حفره های کوچک پر شده و یا گروه هایی در سنگ های معدنی نیکل دار و درون شکاف های موجود در سنگ مادر آن یافت می شود. این کانی که نسبتا کمیاب است، در قرن چهردهم میلادی در فرانکنشتین واقع در شمال سیلسیا در لهستان یافت و استخراج می شده. امروزه این معدن قابل بهره براداری نیست و از سال ۱۹۶۰ میلادی کریزوپراز با کیفیت مرغوب از کوئینزلند استرالیا صادر می گردد. معادن کم اهمیت تری نیز در برزیل، هندوستان، جمهوری مالاگاسی، آفریقای جنوبی، ایالات متحده(ایالات آریزونا، اورگن و کالیفرنیا) و در روسیه(سلسله جبال اورال) وجود دارند.

کریزوپراز اکثرا به صورت کابوشن تراش داده می شود و به عنوان نگین یا سایر مصارف زینتی مورد استفاده قرار می گیرد. توده های این کانی با کیفیت بسیار خوب تراشی از صفحات یکنواخت در اطراف صفحه بزرگ تاج داده می شوند که به یادگار فردریک بزرگ، پادشاه پروس، تراش پروسی نامیده شده است. در گذشته از این کانی برای تزئینات داخلی کلیسای ونسسلوس در پراگ و دژ سانسوسی در نزدیکی برلین استفاده شده است. یشم سبز، پرنیت، اسمیت سونیت، واریزیت و کالسدونی مصنوعی سبز رنگ شباهت فراوانی به کریزوپراز دارند. کریزوپراز ماتریکس توده های به هم فشرده است با رگه هایی از کانی های سفید یا قهوه ای رنگ، این کانی نیز عموما به فرم کابوشن تراشیده می شود و در ساعت و اشیاء گوناگون زینتی مرد استفاده قرار می گیرد.

هلیوتروپ(Heliotrope)

این کانی نوع مات کالسدونی است به رنگ سبز سیر و به علت لکه های قرمز رنگ روی آن این کانی را سنگ خونی (Bloodstone) نیز می خوانند. در قرون وسطی قدرت مافوق طبیعی خاصی برای آن قائل بودند چون عقیده داشتند که لکه های قرمز قطرات خون عیسی مسیح خداوند است. رنگ هلیوتروپ ممکن است به مرور زمان وتحت تاثیر عوامل طبیعی تغییر کند. هلیوتروپ برای ساخت اشیاء زینتی و نگین انگشتری و مهر مورد استفاده قرار می گیرد. معادن مهم این سنگ در کشورهای هندوستان، استرالیا، برزیل، ایالات متحده و چین می باشد. در تجارت سنگ های نیمه گرانبها، کانی هلیوتروپ دارای لکه های قرمز به غلط یشم آبی (Blue Jasper) نامیده می شود. البته کانی هلیوتروپ با یشم سبز تفاوت های اساسی دارد حتی اگر از نظر بافت شعاع گونه نیز به هم شبیه باشند. آلمان ها این کانی را بلواستون (Blue stone) می نامند، چون واژه Bloodstone مختص کانی هماتیت است.

سارد(Sard)

واژه سارد از نام شهری در آسیای صغیر گرفته شده و شامل انواع قرمز تا قهوه ای رنگ کالسدونی است. این کانی فرق چندانی با کرنلیان نداشته و گاه در کنار آن در معادن یافت می شود. ولی معمولا رنگی تیره تر از کرنلیان دارد. سارد را به طور مصنوعی با محلول شکر رنگ می کنند. یشم، شیشه و اپال معمولی ممکن است با سارد اشتباه شوند.

عقیق خزه ای (Moss Agate)

واژه عقیق خزه ای در حقیقت به نوع بی رنگ و نیمه شفاف کالسدونی اطلاق می شود و از نظر علمی عقیق به حساب نمی آید. عقیق خزه ای محتویاتی به شکل برگ و شاخه های خزه مانند از نوع کانی هورنبلند رشته ای دارد و توده ایی که دارای ناخالصی های فراوان هستند به یشم خزه ای معروفند ولی در حقیقت یشم نیستند. عقیق خزه ای با اکسیده شدن فلز آهن موجود در ترکیب شیمیایی کانی هورنبلند که سبز رنگ می باشد به رنگ های قهوه ای و قرمز تبدیل می شود. این کانی شکاف های موجود در سنگ های میزبان را پر کرده و یا به صورت قلوه سنگ یافت می شود. بهترین نوع عقیق خزه ای در هندوستان استخراج می شود و در کشورهای چین و آمریکا نیز موجود است. از این سنگ برای ساختن بشقاب، نگین انگشتری، گردنبند و دیگر زیور آلات استفاده می کنند و اکثرا به صورت ورقه های نازک برش داده و صیقلی می شود تا اشکال خزه مانند آن به خوبی نمایان شود. تراش نگین این کانی نیز به صورت کابوشن است. عقیق خزه ای به صورت مصنوعی و به فرم دوبلت ساخته می شود که در این فرم قسمت بالایی و پایینی نگین از ورقه های نازک و نیمه شفاف کالسدونی به رنگ خاکستری بوده و میان این دو ورقه ترکیبی مضاعف از اکسید آهن و منگنز قرار داده می شود که بعد از تبلور حالت خزه مانند به خود می گیرد.

عقیق شجری (Dendritic Agate)

این کانی از لحاظ علمی کانی محسوب نمی شود بلکه نوعی کالسدونی بی رنگ یا سفید-خاکستری با اشکال درخت مانند است. نام این کانی از واژه یونانی دندریت(Dendrite) به معنی (شبیه درخت) گرفته شده. منشاء شاخه های مزبور ناخالصی هایی از اکسید آهن یا منگنز است که به رنگ قهوه ای تیره یا سیاه می باشند. این اشکال که بی شباهت به فرم بلورهای یخ تشکیل شده بر روی شیشه های پنجره هنگام زمستان نمی باشد، منشاء آلی نداشته و از نفوذ مایعات حامل اکسیدهای آهن و منگنز، که از تخریب شیمیایی کانی های تیره رنگ و سنگ های اطراف حاصل می شود، در شکاف های نازک موجود در توده های فشرده عقیق به وجود می آید. عقیق شجری همانطور که عنوان شد یک نوع کالسدونی است وهمراه با سایر انواع کالسدونی از معادن مختلفی در کشورهای برزیل، ایالات متحده و هند استخراج می شود. در گذشته این سنگ از طریق بندر عربی موشا به اروپا حمل می شد و به همین دلیل آن را سنگ موشا(Mocha Stone) نیز می خوانند. عقیق منظره ای(Scenic Agate): نوعی عقیق شجری است که اشکال به وجود آمده آن شبیه به مناظر طبیعی با زمینه های قرمز و قهوه ای است.

عقیق(Agate)

واژه عقیق از نام رودخانه Achates در شبه جزیره سیسیل گرفته شده است. احتمالا از بستر این رودخانه در ایام قدیم قلوه سنگ های عقیق به دست می آمده، گمان می رود که این همان رودخانه دیریلو(Dirillo) در جنوب شرقی این شبه جزیره باشد. عقیق از انواع نیمه شفاف و یا مات و از لایه های کالسدونی است که هر کدام به رنگی و یا حتی هم رنگ می باشند و یا به تناوب لایه هایی از اپال در میان آنها دیده می شود. عقیق هایی که در گذشته از معادن آلمان استخراج می شدند رنگ های قرمز، صورتی و قهوه ای داشتند و بین این لایه ها گاهی نیز نوارهای خاکستری رنگ دیده می شد. این معادن امروزه قابل استفاده نیستند. عقیق های به دست آمده از معادن آمریکای جنوبی خاکستری کم رنگ و بدون علائم مشخص می باشند به همین دلیل این نوع عقیق به طریق مصنوعی رنگ می شود.

عقیق در بلور دان ها در سنگ های آتشفشانی (انواع ملافیر Melaphyre و پورفیری Porphyry) با ابعاد مختلف از چندین سانتیمتر تا چندین متر قطر یافت می شود. نوارها یا لایه های موجود در عقیق به طریق تبلور متناوب به وجود آمده اند که چگونگی این امر مشخص نیست. یک تئوری این است که لایه های گوناگون عقیق در درون حفره هایی که توسط تصعید گازهای موجود در مواد مذاب به وجود آمده اند به آهستگی از همان مایعات سیلیسی متبلور شده اند ولی امروزه این فرضیه که بلور دان های عقیق همزمان با تشکیل سنگ های اطراف از مواد مذاب تشکیل شده اند قوت یافته است. قطرات مواد مذاب (ماگما) در حفره ها نفوذ نموده و تدریجا تشکیل لایه های مختلف را می دهد. بلور دان ها ضخامت یکسان دارند و قسمت داخلی آنها از لایه های عقیق یا بلورهای میکروسکپی پر می شود و حفره مرکزی به دلیل بودن جا در بلورهای کوارتز، می تواند رشد نماید. در کوهی، آمتیست، کوارتز دودی، کلسیت، هماتیت،  شالیبیت و انواع کانی های زئولیت می توانند شبیه عقیق باشند.

با توجه به نوع، شکل و ساختار لایه های عقیق در تجارت و علم،  واژه های متفاوتی به خانواده عقیق داده اند.

 عقیق چشمی(Eye Agate): در این نوع عقیق ساختار لایه ها دایره وار بوده و نقطه تیره رنگی در مرکز قرار دارد.

عقیق لایه ای(Layer Agate): در این نوع لایه های عقیق موازی با یکدیگر هستند. رنگ عقیق از لایه های غنی در لیمونیت ناشی می شود.

عقیق شجری(Dendritic): نوعی است بدون ساختار لایه مانند به رنگ خاکستری یا بی رنگ و نیمه شفاف که بر روی سطح آن اشکال درخت مانند نقش بسته است.

عقیق آبدار(Enhydritic Agate): در بلور دان این نوع عقیق مقداری آب از مایعات گرم اولیه باقی مانده که در تراش نازک قابل مشاهده است. جدا کردن بلور دان از سنگ های اطراف اگر با احتیاط انجام نشود باعث ترک خوردن و از دست دادن آب درون آن می شود.

عقیق دژسان(Fortification Agate): طرح روی این نوع عقیق مانند نقشه دژهای قدیمی است.

عقیق دایره وار(Orbicular Agate): این نوع عقیق لایه های دایره وار دارد و از نوعی کالسدونی شفاف تشکیل شده است.

عقیق خزه مانند (Moss Agate): این یک عقیق واقعی نیست و نوعی کالسدونی نیمه شفاف می باشد. عقیق خزه مانند بی رنگ، نیمه شفاف و دارای محتویاتی از بلورهای سبز رنگ هورنبلند به شکل خزه می باشد.

عقیق منظره ای (Scenic Agate): بر روی این سنگ که به رنگ قهوه ای و قرمز است اشکالی شبیه درخت و یا مناظر طبیعی دیده می شود.

شبه عقیق (Pseude Agate): ساختار داخلی در این نوع شبیه عقیق لایه دار است ولی شکل خارجی آن برخلاف بلور دان عقیق واقعی که کروی است فرم هندسی دارد. در شبه عقیق شکل خارجی دارای قرینه نیست و شباهتی به فرم بلور تبدیل یافته ندارد و هنوز به درستی مشخص نیست که طرز تشکیل آن به چه صورت می باشد. شبه عقیق به تازگی در برزیل کشف شده و اندازه هر قطعه آن ممکن است به ۷۵ سانتیمتر برسد.

عقیق مجوف(Tubular Agate): چنانکه از نامش پیداست قسمت هایی از درون آن توخالی و دارای حفره های متعدد می باشد.

سنگ سارد(Sard Stone): این عقیق دارای ساختار لایه وار موازی می باشد.

عقیق خرد شده (Brecciated Agate): تشکیل شده از قطعات خرد شده عقیق که به وسیله خمیر کوارتز به هم چسبیده اند.

مهمترین محل یافت بلور دان های عقیق در قرن نوزدهم میلادی در نزدیکی ایداراوبرشتاین در آلمان قرار داشت. اندازه این بلور دان ها ندرتا بزرگتر از یک هندوانه بوده و به رنگ های زیبایی مانند خاکستری، قرمز، صورتی ، زرد، قهوه ای و آبی کم رنگ دیده می شدند و قابل رنگ کردن نبودند. یافت مهم و مورد بهره برداری امروزی در سال ۱۸۲۷ میلادی توسط آلمانی های مهاجر از ایداراوبرشتاین به جنوب برزیل و شمال اروگوئه کشف شد. لایه های حاوی بلور دان های عقیق در رسوبات بستر رودخانه ها و در مواد رسوبی که از تجزیه و تخریب سنگ های آذرین به وجود آمده اند یافت می شوند. در این ذخائر علاوه بر عقیق، آمتیست، کالسدونی، سیترین و کرنلیان نیز وجود دارند. بلور دان های بسیار بزرگ عقیق به وزن صد کیلوگرم و بیشتر از این ذخائر استخراج می شوند. معمولا رنگ این عقیق ها خاکستری بوده و به دلیل عدم شفافیت ساختار لایه لایه ای آنها به سختی قابل رویت می باشد ولی با رنگ کردن می توان این نوارها را مشخص و زیباتر ساخت. عقیق های برزیلی برای حکاکی بسیار مناسب می باشند. در کشورهای چین، هندوستان، جمهوری مالاگاسی، مکزیک و نقاط مختلف آمریکا نیز معادن مهم عقیق وجود دارد. نوعی از عقیق که در ایالت اورگن(Oregon) آمریکا یافت می شود به بذر طوفان معروف و دارای سطح خارجی شیار دار و گاه ساختار درونی ستاره ای شکل می باشد.

عقیق حشره ای (پشه ای) (Mosquito Agate): نوعی عقیق شجری است که اشکالی شبیه به ازدحام پشه ها دارد. عقیق حشره ای بایستی به طریقی برش داده شود که ناخالصی های درختی شکل آن نزدیک سطح سنگ قرار گیرند، تلاش برای تولید مصنوعی این سنگ با استفاده از نیترات نقره موفقیت آمیز نبوده است. از این سنگ برای ساخت نگین انگشتری و دیگر زیور آلات استفاده می شود.

رنگ آمیزی عقیق: عقیق های به دست آمده از ذخایر آمریکای چنانکه گفته شد معمولا خاکستری بوده و لایه های انها مشخص نمی باشند ولی پس از رنگ کردن دارای رنگ آمیزی زیبا و نوارهای مشخص می شوند. تکنیک رنگ آمیزی انواع سنگ های جواهر از زمان های قدیم حتی روم باستان رایج بوده و از سال ۱۸۲۰ میلادی در ایداراوبرشتاین این هنر به تکامل رسید. به همین دلیل امروزه این شهر یکی از مراکز مهم تراش عقیق و ساخت نگین از کانی های مختلف دیگر می باشد. جذب رنگ در انواع عقیق متفاوت بوده و بستگی به خلل و فرج و محتوای آب در هر یک از لایه های آن دارد. لایه های سفیدرنگ متشکل از کوارتز، بلورهای به هم فشرده  ومتراکم دارد و رنگ را به خود جذب نمی کند و یا اینکه مقدار جذب آن ناچیز است. لایه هایی که به آسانی رنگ جذب می کنند لایه های به اصطلاح نرم، و لایه هایی که به خوبی رنگ جذب نمی کنند را لایه های سخت می نامند. جزئیات مربوط به رنگ آمیزی عقیق جزء اسرار تجاری است. معمولا مواد رنگ زای غیرآلی استفاده می شوند، زیرا این مواد رنگ کمتری داشته و در مقابل نور به تدریج کم رنگ می شوند. قبل از رنگ کردن، عقیق را در اسید یا تیزاب گرم می شویند و بعد از تراش نهایی رنگ کرده و جلا می دهند.

قرمز رنگ کردن: ماده رنگ زا،اکسیدآهن می باشد. عقیق مورد نظر در داخل محلولی از نیترات آهن قرار گرفته و حرارت داده می شود. با تغییر غلظت محلول و درجه حرارت می توان انواع رنگ های قرمز را به دست آورد. لایه زرد رنگ عقیق بدون استفاده از مواد رنگ زا و فقط به وسیله حرارت به رنگ قرمز تبدیل می شود. کرنلیان و سارد بدلی نیز به این ترتیب تولید می شوند.

زرد رنگ کردن: ماده رنگ زا، اکسید آهن است. عقیق را ابتدا در اسید کلریدریک قرار داده و پس از اشباع به آرامی حرارت می دهند. رنگ حاصله زرد لیمویی می باشد.

سیاه رنگ کردن: برای شبیه سازی انیکس، عقیق را به سیاه رنگ می کنند. عنصر رنگ زا کربن است. ابتدا عقیق مورد نظر را در محلول غلیظ شکر قرار داده و سپس آن را در اسید سولفوریک فرو می برند. رنگ حاصل سیاه می باشد و با تغییراتی در غلظت محلول ها و درجه حرارت می توان رنگ قهوه ای را نیز به وجود آورد. در سال های اخیر از نیترات کبالت نیز برای رنگ آمیزی استفاده می شود.

قهوه ای رنگ کردن: برای تولید رنگ قهوه ای ابتدا عقیق را در محلول شکر و سپس در نیترات کبالت قرار داده به آرامی حرارت می دهند. این رنگ آمیزی برای شبیه سازی کانی سارد صورت می گیرد.

سبز کردن: ماده رنگ زا آهن دو ظرفیتی است و برای سبز کردن رنگ عقیق آن را در محلول نمک کروم اشباع کرده و سپس حرارت می دهند. از محلول نیترات نیکل و حرارت دادن نیز می توان استفاده نمود. این روش برای شبیه سازی کریزوپراز صورت می گیرد.

آبی رنگ کردن: ماده رنگ زا باز هم آهن است و برای آبی کردن عقیق ابتدا از محلول فروسیانید پتاسیم استفاده شده و سپس عقیق را در محلول هیدروسولفات آهن قرار می دهند و محلول را می جوشانند. هدف شبیه سازی کالسدونی می باشد.

ایجاد و توسعه صنعت تراش عقیق در ایداراوبرشتاین

عقیق از اهمیت خاصی در میان سنگ ها و کانی های جواهر برخوردار است و در ایداراوبرشتاین واقع در آلمان غربی به علت وجود محل های یافت عقیق و یشم سبز و وجود لایه های فشرده، ماسه سنگ مناسب برای ساخت چرخ های سمباده تراش و آب کافی برای چرخاندن چرخ ها، در صنایع مربوط به تراش و صیقل سنگ عقیق توسعه و رونق یافته است.

تراش انواع نگین های جواهر از ابتدای قرن شانزدهم در نزدیکی ایداراوبرشتاین آغاز شده بود، ولی اولین اشاره به جلا و تراش عقیق در سال ۱۵۴۸ میلادی در نوشته ها دیده شده است. امروزه پژوهشگران می دانند که صد سال قبل از تاریخ فوق الذکر عقیق و یشم سبز از معادن این منطقه استخراج می شده ولی تراش و جلای این مواد در خارج از این منطقه انجام می گرفته است.

در اواخر قرن هفدهم در ایداراوبرشتاین پانزده کارگاه و در قرن هیجدهم سی کارگاه تراش و جلای عقیق به وجود آمد. این کارگاه ها با انرژی آبی کار می کردند ولی در اوایل قرن نوزده، ذخایر یافت شده عقیق محلی رو به اتمام گذاشت و تعدادی از کارگران ماهر مجبور به مهاجرت شدند. تعدادی از این متخصصین که در میهن جدید خود، برزیل، برای امرار معاش به عنوان نوازنده دوره گرد به فعالیت مشغول بودند برحسب تصادف موفق به کشف معادن بزرگی از عقیق شدند. در سال ۱۸۳۴ میلادی اولین بلور دان های عقیق استخراج شده از معادن برزیل برای تراش و جلا به ایداراوبرشتاین فرستاده شد و تعداد کارگاه ها فزونی یافت به حدی که در سال ۱۸۶۷ تعداد آنها در این منطقه به ۱۵۳ رسید که امروزه با استفاده از انرژی برق تعداد آنها حتی از این هم بیشتر شده است.

images (1)

م کاسب

خانم کاسب فارغ التحصیل رشته مهندسی شیمی است. ایشان علاقه زیادی به کار با جواهرات و تحقیق در مورد خواص سنگ ها و فلزات گرانبها دارد. بدیهی است که تحقیق و پژوهش احتیاج به مطالعه بسیار دارد و اتفاقا کتابخوانی یکی از مهمترین فعالیت های ایشان در اوقات فراغت است.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *