شناخت بیشتر یاقوت سرخ (Ruby)، گروه کروندوم(Corundum Group)

شاید برای شخص دیگری نیز جالب باشد:
Share

VSMWardAzureRuby

نام یاقوت سرخ از واژه لاتین روبئوس (Rubeus) به معنای سرخ گرفته شده است. حدود سال ۱۸۰۰ میلادی یاقوت سرخ و یاقوت کبود را جزء کانی هایی از گروه کروندوم (Corundum) شناسایی کردند. تا این تاریخ اسپینل قرمز (Red Spinel) و گارنت قرمز را نیز به اشتباه  کانی هائی با ترکیب شیمیایی مشابه با یاقوت سرخ می پنداشتند.

فلز رنگ ساز در یاقوت سرخ کروم است و سایه های قهوه ای موجود در رنگ بعضی یاقوت های سرخ به علت وجود مقدار بسیار ناچیزی فلز آهن در ترکیب شیمیایی آن می باشد. رنگ یاقوت های سرخ استخراج شده از معادن مختلف متفاوت بوده و مشخصه مکان بخصوص نیست و بدین جهت مشکل بتوان با توجه به رنگ مکان استخراج یاقوت سرخ را تعیین نمود. معمولا رنگ در تمام نقاط نگین یاقوت سرخ یکسان نبوده و گاه به صورت نوارها و با لکه های قرمز مشاهده می شود. بهترین رنگ در یاقوت سرخ، قرمز خالص  با سایه های آبی رنگ می باشدکه به خون کبوتر تشبیه شده است. منظور از اصطلاحاتی مانند یاقوت سرخ برمه ای یا یاقوت سرخ سیامی مکان استخراج کانی نیست بلکه برای معرفی مرغوبیت رنگ سرخ به کار می رود. یاقوت سرخ نتراشیده مات، بدون درخشش و دارای جلای روغنی است، ولی پس از تراش درخشش آن ممکن است به اندازه برلیان نیز برسد.

جدول ویژگی های کلی کروندوم

توصیف ویژگی

کوروند خالص سفید رنگ است (یا تقریبا). سنگ های کاملا بی رنگ نادر هستند، چون همیشه ته رنگی ضعیف از رنگ موجود است. بسیاری از سافیر های کوچک بی رنگ مورد استفاده در زیور آلات ارزان قیمت سنتز شده هستند:

روبی: قرمز، صورتی سیر قرمز، ارغوانی قرمز، قهوه ای قرمز

سافیر: بنفش آبی ، آبی تا سبز آبی ، گسترده ای از بنفش آبی تیره تا آبی خالص، آبی کمرنگ، صورتی و تقریبا بی رنگ

سافیر فانتزی: رنگ های به جزء قرمز یا آبی را سافیر با پیش وند رنگ می نامند: سبز، زرد، نارنجی، صورتی صورتی (پادپارادچا).

پدیده استریزم: روبی ستاره ای و سافیر ستاره ای (معمولا شش بازویی،گاه حتی ۱۲ بازو) سنگ های استار با رنگ خوب بدنه و ستاره های واضح کمیاب هستند. بسیار بیشتر نمونه هایی هستند با یک ستاره در یک بدنه با رنگ ضعیف، یا برعکس، رنگ بدنه خوب اما آستریزم نه چندان آشکار. پدیده استریزم توسط بازتاب نور از سه سری ناخالصی ها از روتیل جهت یافته بوجود می آیند، که همدیگر را در زوایای ۶۰ درجه قطع می کنند. ستاره شش بازویی را بهتر می توان زیر یک نور بالای سر در نگین به فرم کابوشن تراشیده شده دید. چنین ستاره ای می باید به خوبی در مرکز نگین قرار گرفته باشد و تمام شعاع های نور مستقیم و همانند هم و مشخص می باشند.

انواع
تغییر رنگ: رنگ سافیر ممکن است از آبی مایل به سبز (در نور روز) به ارغوانی (زیر نور ملتهب تغییر کند).
شفاف تا اوپاک شفافیت
روبی های صفحه دار از کیفیت مرغوب با دو قیراط وزن یا بیشتر کمیاب و گرانبها هستند. ولی سافیرهای صفحه دار با صدها قیراط وزن شناخته شده می باشند. اندازه معمول
اکسید آلومینیوم ترکیب شیمیایی
تریگونال. منشورهای هگزاگونال با صفحات پیناکوئید، یابی پیرامیدهای هگزاگونال، با یا بدون صفحات کوچک basal پیناکوئید. نوع سومی از صفحات کریستالی ، رومبوهدرون ممکن است در گوشه های یک در میان دیده شود. نشانه های سه گوشه در روی صفحات پیناکوئید موازی با لبه های رومبوهدرون دیده می شوند. کریستال ها اغلب خطوط افقی نشان میدهند که به دلیل رشد متناوب فرم های موجود ما بین منشور و پیرامید و یا رومبوهدرون است. اغلب به صورت قلوه سنگ های حمل شده با آب یافت می شوند. سیستم کریستالیو شکل جامع

تورق:بسیار ضعیف

جداشدگی(تورق کاذب): جداشدگیbasal بر حسب ناخالصی های هماتیت اغلب در آنها یافت شده است.

ویژگی های فیزیکی

شکستگی: صدفی

سختی: برحسب جدول مو

دوام: عالی، منهای نمونه هایی که شدیدا چند قلو هستند و یا سنگ های شکسته شده

وزن مخصوص:۹۹/۳

جلا:شیشه ای تا نیمه آدامانتین

ضریب شکست نور:۷۶۲/۱-۷۷۰/۱

شکست دوگانه:۰۰۸/۰

مشخصات اپتیکی: ضریب شکسته دوگانه، تک محوری، منفی

پلئوکروئیسم: عموما بسیار قوی

روبی(قوی)-ارغوانی قرمز/نارنجی قرمز

سافیر(متوسط تا قوی)- بنفش آبی /سبز آبی

الکروماتیک: کوروند خالص بی رنگ است. رنگ روبی توسط کروم ایجاد شده، با وجودی که آثاری از آهن، تیتانیوم یا وانادیوم می توانند ته رنگ اصلی قرمز را تغییر دهند. سافیر آبی توسط مخروطی از آهن و تیتانیوم رنگ خود را به دست آورده. سافیر سبز توسط آهن رنگ شده در حالی که سافیر زرد توسط آهن و یا مراکز رنگی. سافیر نارنجی توسط مخروطی از رنگ زاهای قرمز و آبی. سافیر استار (ستاره ای)سیاه، رنگ خود را به ناخالصی های هماتیت مدیون است. نوع سافیر تغییر رنگ دهنده  و انادیوم نیز  یافت شده اما نادر هستند.  رایج ترین نوع رنگ خود را توسط کروم، آهن و تیتانویم به دست آورده اند. منشاء رنگ
متغیر فلورسانس
متغیر در شدت خطوط و باندهای رنگی طیف جذبی
هر دو نوع تراش هم کابوشن و هم تراش های صفحه دار رایج هستند
هم دوبلت و هم تریپلت فراوان هستند و به اشکال گوناگون یافت می شوند سنگ های ترکیبی
به متن مراجعه کنید ناخالصی ها
…………… فرآوری ها
در واقع تمام انواع کوروندها توسط فرآیندهای مختلف سنتز شده اند . اولین سنتز روبی در اواخر قرن نوزدهم رخ داد. سنتزها
…… محل یافت
کروندوم از واژه سانسکریت Kuruuvinda مشتق شده منشاء واژه

Leuco Sapphire(سافیر بی رنگ): از واژه یونانی Lecuo= سفید.امروزه به ندرت از این واژه استفاده می شود.

Ruby:از کلمه لاتین rubeus= قرمز

Sapphire: احتمالا از منشاءعبری (عبری=سایپرSappir:یونانیSappheiros:لاتین-Sapphirus=آبی). واژه سافیر همچنین برای انواع فانتزی (سفید، زرد،صورتی، سبز، بنفشو سیاه ) نیز به کار می رود.

Padparadsccha: از واژه سینهالی Padmaraga یعنی از رنگ گل لوتوس برداشته شده که به پرده رنگ صورتی- نارنجی آن شبیه است.

 

پس از الماس، یاقوت سرخ یا کبود سخت ترین کانی جواهر محسوب می شود. گرچه میزان سختی مطلق یا سختی برش آن حدود ۱۴۰/۱ الماس است و فقط ۷ برابر از توپاز که در مرحله پائین تر در جدول مو قرار دارد بیشتر است. سختی یاقوت کبود به جهت کریستاکو گرافی آن بستگی داشته (Hardness Anisotropie)و در جهات مختلف متغیر می باشد. از این ویژگی در تراش نگین های یاقوت سرخ و کبود استفاده می شود. به علت سختی بالای کروندم (که در فرم و رنگ معمولی برای استفاده در جواهر سازی نامناسب است). آن را به صورت پودر درآورده و برای جلا دادن و تراشیدن مواد و یا کانی های دیگر به کار می برند.

یاقوت سرخ سطح یا سطوح تورق ندارد ولی در جهات مشخصی راحت تر و بهتر می توان کریستال آن را به دو یا چند قسمت تقسیم نمود اما به علت ویژگی تردی یا شکنندگی زیاد، درهنگام تقسیم و یاتراش آن می بایستی نهایت دقت به عمل آید.

محتویات و ناخالصی ها در یاقوت سرخ تقریبا همیشه وجود دارد و معمولا چیزی از ارزش آن کم نمی کند و یا علامت مرغوب بودن آن نمی باشد. (از روی این ناخالصی ها و محتویات  می توان یاقوت سرخ طبیعی را از یاقوت های مصنوعی و ساخته شده در لابراتوار تشخیص داد).

نوع محتویات و بلورهای میهمان در یاقوت سرخ مانند سایر کانی ها متشکل از شکاف ها و کانال های بسیار ریز و حفره های بسیار کوچک است که اغلب معرف مکان استخراج یاقوت سرخ می باشند. برخی از محتویات مانند کانی های میهمان (مثلا روتیل) باعث بوجود آمدن جلای ملایم و ابریشمی ای در بلور یاقوت می شوند. اگر این نوع یاقوت های سرخ که دارای محتویات فراوان کانی روتیل هستند به فرم کابوشن تراشیده شوند، پدیده چشم گربه ای و یا پدیده آستزیرم که در صفحات قبل به تفصیل بیان شد در آنها به وجود می آید، که با لغزش آن بر روی نگین هنگام حرکت دادن آن زیبایی خاصی به نگین می بخشد. سنگ مادر و یا میزبان یاقوت سرخ اصولا سنگ دولومیت (dolomite) است که خود در نتیجه مجاورت با مواد مذاب یا توده های بسیار گرم درون زمین مخصوصا گرانیت و دگرگونی ناشی از آن یا به اصطلاح سنگ شناسی دگرگونی مجاورتی (Contact Meta morphism) از سنگ آهک اولیه به وجود آمده است. استخراج یاقوت سرخ از این گونه ذخایر اولیه از لحاظ اقتصادی مقرون به صرفه نیست و ترجیحا از معادن ثانویه رسوبی با روش های ابتدائی صورت می گیرد. وزن  مخصوص زیاد یاقوت سرخ سبب می شود که بتوان آن را همراه با سایر کانی های نسبتا سنگین از شن و ماسه رسوب گذاری شده در کف رود خانه شست و جدا نمود. البته این روش بسیار ابتدایی و صدها سال است که به همین نحو اجرا می شود .

ذخایر اصلی یاقوت در برمه،ویتنام،تایلند، پاکستان، سریلانکا و تانزانیا می باشد که از این میان مهم ترین ذخایر معدن موگوک(Mogok) در برمه است. در اینجا لایه های رسوبی حاوی یاقوت سرخ چندین متر زیر سطح زمین واقع شده و برای دسترسی به آنها بایستی حفره ها و یا کانال هایی حفر شوند که گاهی عمق آنها به ۸ متر می رسد. فقط یک درصد از یاقوت های سرخ استخراج شده به این ترتیب برای مصارف جواهر سازی مناسب می باشند که رنگ بسیار مطلوب سرخ خون کبوتری دارند. قطعات یاقوت سرخ درشت به ندرت یافت شده است و یاقوت همیشه با کانی هائی مانند بریل، کریزوبریل، گارنت، مون استون، یاقوت کبود، اسپینل، توپاز، تورمالین، زیرکن و کیانیت همراه می باشد. یاقوت های سرخ تایلند اغلب دارای سایه قهوه ای رنگ بوده و محل یافت آنها جنوب شرقی بانوک در محلی به نام چانتابوری (Chantaburi) است که درون ماسه و خاک رس قرار دارد.

ویتنام

معدن روبی Nangamali در ویتنام در جنوب کوههای Nanga par Bat در امتداد هیمالیا در سنگ مرمر Nangamali واقع شده و رگه های حاوی روبی به ضخامت ۱/۰ تا ۲ متر توده مرمریت و سنگ های کربناتی را قطع می کنند. سن روبی های این منطقه از طریق آنالیز رادیو ایزوتوپ آرگون تعیین و به دوره نئوسن نسبت داده می شوند. سن قطعی این روبی ها ۱۶ میلیون سال می باشند.

در معدن روبی Yen Bai در ویتنام هم سن روبی ها از طریق آنالیز فلوگوپیت ۲/۲۳ تا۴/۴ میلیون سال تعیین شده و در معادن Luc Yen به همین طریق سن روبی ها ۸/۳۰ تا ۰/۳۴ میلیون سال برآورد شده است. در معادن Quychau نیز با آنالیز فلوگوپیت – بیوتیت از طریق رادیومتری سن این روبی ها ۲۱ تا ۲۲/۵ میلیون سال می باشند. این شباهت در سن تشکیل معادن روبی در ویتنام را دانشمندان به پدیده حرکت قاره ها و اصابت آنها با یکدیگر و تکتونیزم به وجود آمده (قاره آسیا و قاره یورآسیا) نسبت داده اند.

پاکستان

در پاکستان هم معادن روبی، هم چنان که عنوان شد و در تصاویر مربوطه دیده می شوند، دارای بهترین کیفیت می باشند که طول بلورهای آنها از چند میلیمتر تا ۱۰ سانتیمتر می باشند. این روبی ها نیز در سنگ مادر مرمریت یافت می شوند و از نظر کیفیت با روبی های معادن کشمیر و Jegdalek افغانستان قابل مقایسه هستند.

روبی

رنگ زایی توسط کروم+آهن(اکسید آلومینیوم)

ته رنگ: سرخ درخشان به دنبال کروم بگردید و نه آهن

زمینه رنگ: متوسط تا متوسط تیره

سیری رنگ: فاکتور کلیدی-هر چقدر شدیدتر، همانقدر نگین زیباتر

شفافیت: بستگی به ارزش سنگ دارد

تراش: معمولا نسبتهای تراش ضعیف-به دلیل کمیابی و شکل نازک سنگ خام

منابع

                ویتنام

رنگ= ارغوانی سرخ برمه ای ارغوانی صورتی و سرخ ارغوانی

ناخالصی ها

نواحی رنگی قوی، دوقلو، نواحی آبی و دارای باندهای کریستال های کوچک

                       میانمار(برمه)

رنگ=قرمز، صورتی قرمز و ارغوانی قرمز

ناخالصی ها

رنگ در Swirls ، سیلک، کرستال ها

Mong Hsu

مرکز مشخصا آبی، نواحی که در نتیجه حرارت سفید می شوند.

                 تایلند/کامبوج

قرمز تیره

ناتخالصی ها

تیره یا کریستال هایی با لبه های تیره و Veils به دلیل فرآوری حرارتی،صفحات چندقلو

                       سریلانکا

قرمز روشن و صورتی

ناخالصی ها

نواحی رنگی، بلورهای سوزنی بلند، کریستال زیرکن با هاله اطراف آن

 

در کشور سریلانکا ذخایر یاقوت سرخ اغلب در جنوب غرب این جزیره و در ناحیه راتناپورا(Ratnapura) واقعند. یاقوتهای سرخ استخراج شده در این منطقه به زبان محلی ایلام(IIIam) خوانده می شوند و معمولا به رنگ قرمز روشن تا قرمز تمشکی می باشند. هنوز هم در بستر رودخانه ها جستجوی این کانی گرانبها ادامه دارد.

از سال ۱۹۵۰ میلادی به بعد در کشور تانزانیا سنگهای تزیینی سبز رنگی که عمدتا متشکل از یک کانی به نام زویزیت آمفیبولیت (Ziosite Amphibolite) است استخراج می شود که حاوی بلورهای یاقوت سرخ نسبتا درشت ولی غیر شفاف و مات می باشد و ندرتا می توان در تراش نگین های صفحه دار از آنها استفاده نمود. به تازگی نیز در شمال غربی این کشور و در قسمت بالایی رودخانه یومبا یاقوتهای سرخی به دست آمده که به رنگهای ارغوانی تا قرمز مایل به قهوه ای می باشند. ذخایر کم اهمیت تری نیز در کشور افغانستان، و در ایالت کویینزلند استرالیا و در کشورهای برزیل، ویتنام، تاجیکستان، کامبوج، مالاگاسی، مالاوی، پاکستان، زیمبابوه، و در ایالتهای مونتانا، کارولینای شمالی و تنسی در آمریکا،و نیز در سوییس وجود دارد.

به دلیل نا آرامی ها در سریلانکا و میانمار قیمت یاقوت سرخ در بازارهای جهانی مدتی است که رو به افزایش گذاشته و دو سال است که تقاضا برای روبی بیشتر از عرضه آن می باشد (۲۰۰۶ تا ۲۰۰۸). معادن جدید یاقوت سرخ افغانستان نیز  به بهره برداری نرسیده و نمی تواند کمبود تولید یاقوت برمه ای را جبران کند. میانمار سالانه حدود ۴۵۰ میلیون دلار یاقوت سرخ صادر می کند ولی این مقدار در سال ۲۰۰۷ حدود ۳۰% کاهش یافته است. تولید سنگ خام در تمام معادن میانمار به طور روزانه ۱۲۰۰ تا ۱۵۰۰ کیلوگرم می باشد. محصولات معادن آندراپرادش هندوستان در کنار معادن تاجیکستان و معادن کشور گرینلند با افزایش قیمتی حدود ۱۵۰% در این دو سال اخیر رو به رو شده اند.

بلورهای یاقوت سرخ و کبود که انواع گرانبهای کروندم هستند کانی های میهمان فراوان در خود دارند به حدی که هیچ نوع دیگر کانی جواهر این مقدار میهمان به رنگها و اشکال مختلف ندارد و کمتر اتفاق می افتد که دو نگین آزمایش شده از این کانی جواهر شبیه یکدیگر باشند. یاقوت سرخ و کبود به قدری در این مورد شبیه هستند که می توان هر دو را در یک مرحله مورد بررسی قرار داد. محتویات موجود در این دو کانی، کانی هایی هستند که قبل از این دو وجود داشته(Protogenetic Minerals)، یا در حین تشکیل آنها به و جود آمده اند(Syngenetic Minerals) و یا از مایعات اولیه باقی مانده در کریستال هستند(Primary liquid inclusion) شکاف های دوباره ترمیم یافته (Secondary Healing fissures) و بلورهایی که عناصر تشکیل دهنده آنها در نتیجه اخراج از شبکه کریستالی یاقوت به وجود آمده اند و شکاف های ایجاد شده بعدی که با بلورهای ثانویه پر شده اند از جمله ویژگی های این دو کانی محسوب می شوند. یاقوت سرخ و کبود غالبا در کنار هم از یک زیربنای شیمیایی تشکیل یافته اند. این اشتراک، در وجود کانی های میهمان، ساختار کریستالوگرافی، و محل های یافت مشابه جلوه می کند. البته در مطالعات بسیار دقیق مشخص می شود که ماهیت کانی های میهمان این دو کاملا هم یکسان نیست و به دلیل میل شدیدتر یاقوت کبود از یاقوت سرخ به کریستالیزه شدن تفاوتهای جزیی مشاهده می شود. این تفاوت در میل به تبلور در آزمایشگاه هایی که یاقوت کبود محصول اولیه آنهاست به خوبی مشهود است. تبلور سریع کروندوم اغلب باعث می شود که کانی های بسیاری که در اطراف آن هستند به صورت پنهان احاطه شوند. ویژگی دیگر رشد سریع بلورهای کروندوم، ایجاد ترکها در داخل آنها و خاصیت ترد و شکننده بودن انهاست. میل به تجدید نظم در شبکه کریستالی کروندوم در حالت نیمه جامد و اخراج مواد اضافی از شبکه کریستالی(Epigenetic exsolution) نیز خود باعث افزایش فشارهای داخلی و ایجاد ترکها در بلورهای رشد کرده می شود. در دنیای زیبا و شگفت انگیز داخل کروندوم، یاقوت کبود مقام اول را داراست. یاقوتهای کبود به دست آمده از سیلان مخصوصا در این مورد بی همتا هستند.

از کانی های میهمان نوع Protogenetic مخصوصا از میکا، الیوین، اسپینل و زیرکن می توان نام برد. از کانی های Syngenetic که به فراوانی یافت می شوند و بعضی از آنها مختص یک معدن و یافت بخصوص هستند، روتیل را می توان نام برد که به صورت منفرد و یا تجمعی از بلورهای سوزنی وجود دارد. همچنین آپاتیت و پیروتیت و زیرکن نیز به فراوانی دیده می شوند در صورتی که تیتانیت ،گارنت، و نیوبیت(Niobite) و بعضی از کانی های اورانیوم دار نیز به ندرت مشاهده شده اند.

روتیل به عنوان مهم ترین کانی  از قبل موجود بوده، به صورت بلور های سوزنی شکل دیده می شود که در حرارت های بسیار زیاد با اکسید آلومینیوم به صورت همگون وجود دارد. در حرارت کمتر باعث می شود که هنگام تنظیم مولکولهای اکسید آلومینیوم درون شبکه کریستالی ،روتیل به صورت بلور های سوزنی در داخل آزاد می گردد و این نهایتا باعث به وجود آمدن پدیده آستریزم در بلور می شود.

در مطالعه میکروسکپی محتویات مایع در کروندوم فوق العاده زیبا دیده می شوند. اشکال و رنگ های رنگین کمان در شکاف های بهبود یافته تماما به دلیل وجود مایعات می باشد. مایعات اولیه همراه با کریستال های تبلور یافته از خود آنها وجود دارند و مخصوصا در یاقوت های کبود یافت شده در سیلان دیده می شوند. محتویات و کانی های میهمان گاهی در یاقوت های سرخ و کبود یافت شده در تمام جهان مشترک است ولی گاهی مختص یک نقطه می باشد. اما به طور کلی وجود یک کانی میهمان هرگز به عنوان تعیین کننده نقطه یافت مورد استفاده قرار نمی گیرد. مثلا در یاقوت سرخ برمه، وجود روتیل سوزنی کوتاه به تنهایی برای تعیین محل یافت کافی نیست و حتما می بایستی میهمانان مشخص دیگری مانن کاسیت و تیتانیت نیز باشند. در یاقوت سرخ برمه مشخصه اصلی همانطوری که اشاره شد بلورهای لوزی شکل و کوتاه روتیل است که به صورت جمعی و لایه وار در کنار بلور های ریز کلسیت (وگاهی قطرات مایع اولیه) دیده می شود.

حتی منشورهای کوتاه آپاتیت و الیوین نیز یافت می شوند و بلور های صفحه مانند زرد رنگ تیتانیت در کنار لوزی های کلسیت و بلورهای تیره رنگ اسفالریت مشخصه این معادن هستند. در سیلان مخصوصا شبکه های روتیل و فلس های بیوتیت و کریستال های زیر کن در کنار شکاف های بهبود یافته مشخصه اصلی هستند. یاقوت های سرخ و کبود یافت شده در تایلند کانی هایی در هاله ای از مایعات اولیه دارند که در امتداد سطوح رشد کریستال های دو قلو دیده می شوند. در یاقوت های سرخ تایلندی به ندرت روتیل وجود داردو این یاقوت های سرخ اغلب ساختاری لایه لایه دارند و یا خطوط ترک خوردگی در نتیجه فشارهای جنبی در آنها مشهود است. کانی های میهمان، گارنت آلماندین و آپاتیت و پیروتیت می باشند، به ندرت دیوپسید و پلاژیوکلاز در آنها دیده می شود. یاقوت های سرخ تانزانیا روتیل به عنوان کانی میهمان ندارند و شبیه یاقوت های سرخ تایلند هستند ولی در عوض محتویات مایع نیز در آنها دیده نمی شود. یاقوت های کبود برمه شکاف های بهبود یافته داشته و مانند یاقوت های سرخ بلور های لوزی شکل روتیل نیز دارند. یاقوت های کبود یافت شده در سیلان مشخصا حاوی بلورهای روتیل همراه با فلس های بیوتیت می باشند. در یک بلور یاقوت کبود سیلان می توان بلورهای سوزنی شکل روتیل همراه با قطرات مایع اولیه بیوتیت، فلوگوپیت، گارنت، هماتیت صفحه مانند و پیریت های براق زرد رنگ، شالکوپیریت و منشورهای قرمز رنگ روتیل و زرکن را دید. مشخصه در یاقوت های کبود کشمیر حالت ابرمانند و نیمه مات باورهاست که به دلیل وجود ترک های بسیار ریز به وجود آمده است. اسپنینل اشک مانند که در سال۱۸۳۰ میلادی در تاج ویتلز باخر وجود داشت نیز در ابتدا به عنوان یاقوت سرخ شهرت یافته بود.

امروزه یاقوت های سرخ را در کشور تولید کننده تراش می دهند و به دلیل اینکه هنگام تراش همیشه سعی می شود حداکثر وزن یاقوت حفظ شود ابعاد و نسبتهای صفحات در این نگین های تراشیده شده اغلب صحیح نیست و می بایستی مجددا در اروپا تراش داده شوند.

در بازار انواع یاقوت های سرخ بدلی مخصوصا از نوع شیشه و یا دوبلت ها می توان یافت که دو مورد اخیر همانطوری که قبلا نیز توضیح داده شد قسمت بالا یا قسمت تاج را معمولا از گارنت و قسمت زیرین نگین دوبلت را از شیشه می سازند. ممکن است قسمت تاج در این دوبلت ها از یاقوت کبود طبیعی و قسمت زیرین آن از یاقوت سرخ مصنوعی باشد. اسامی تجاری متعددی نیز در مورد نگین های یاقوت سرخ طبیعی رواج یافته که گمراه کننده می باشند مانند یاقوت سرخ بالاس (Balas Ruby) که در حقیقت اسپینل است، و یا یاقوت سرخ کیپ(Cape Ruby)که تورمالین سرخ یا روبلیت است. کانی هائی نیز به علت تشابه در رنگ و خواص اپتیکی در نظر اول ممکن است با یاقوت سرخ اشتباه شوند ،مانند گارنت آلماندرین، فلوریت سرخ رنگ، گارنت هیاسینت، پیروپ، اسپینل سرخ رنگ، توپاز، تورمالین نوع سرخ رنگ و یا زیر کن.

از اوایل قرن اخیر یاقوت های سرخ مصنوعی در دسترس مردم قرار گرفت. این یاقوت های سرخ دارای ترکیب شیمیایی و خواص فیزیکی و اپتیکی شبیه یاقوت های سرخ طبیعی می باشند به استثنای اینکه یاقوت سرخ طبیعی اشعه ماوراء بنفش را از خود عبور می دهد و انواع مصنوعی این ویژگی را ندارند. امروزه یاقوت سرخ مصنوعی در صنعت بخصوص در ساعت سازی در نقاطی که اصطکاک زیادی در نتیجه چرخش فنرها وجود دارند مورد استفاده قرار می گیرند. یاقوت سرخ یکی از گرانبها ترین نگین های جواهر محسوب می شود و یاقوت های سرخ نسبتا درشت از بلور های الماس هم اندازه خود کمیاب تر می باشند. درشت ترین یاقوت سرخ قابل تراش که تا کنون یافت شده بالغ بر ۴۰۰ قیراط وزن داشته، در برمه کشف گردیده و در برش و تراش به سه قسمت تقسیم شده است.

به هر حال بزرگ ترین روبی یافت شده در جهان به وزن ۲/۸ پوند (۶۹۶/۱۸ قیراط) متعلق به کمپانی معروف به West Co. می باشد. این بلور روبی نیمه شفاف تا اپاک بوده و دارای مقادیر زیادی بلورهای سوزنی روتیل است. در صورت تراش،نگین حاصله بزرگ ترین نگین تراشیده شده روبی در جهان نخواهد بود.

در حال حاضر بزرگ ترین قطعه روبی در نیم کره غربی به نام Greenland Ruby می باشد که توسط Thomas Macphee طی ۱۰ ماه حجار شده و به وزن ۳۰۲ قیراط می باشد. ارزش این روبی ۵۰۰/۰۰۰ دلار براورد شده است.

امروزه به جرات می توان گفت که حدود ۹۵ درصد از نگین های یاقوت سرخ و کبود موجود در بازار جواهرات قبلا به طریقی بهبود کیفیت یافته اند. فرآوری حرارتی امروزه رایج ترین روش بهبود کیفیت است که در رنگ و شفافیت نگین تاثیری عمده بر جای گذاشته و در نتیجه شانس فروش بهتر و ارزش بالاتری برای نگین تامین می کند. با اعمال روش های مناسب فرآوری می توان سنگ هایی که حداکثر قابلیت تراش به صورت کابوشن را دارند به نگین های صفحه دار تراش داد.

روش فرآوری حرارتی چندین قرن است که اعمال می شود ولی در سه دهه اخیر فرآوری دقیق تر و علمی تر شده است. روش قدیمی سینهالی،روش Blowpipe(دمیدن هوا) کاملا مستند می باشد. به هر حال پیشرفت تکنولوژی در چند دهه اخیر پروسه مدرن فرآوری حرارتی را تا مرز ذوب کامل و سنتز رنگ نزدیک نموده است.

دلائل زیر بنایی فرآوری حرارتی روبی ها و سافیرها شامل:

– بهبود رنگ (حذف ته رنگ های مزاحم)

– ذوب و حذف ناخالصی های مزاحم در شفافیت سنگ.

از نظر اقتصادی ،بهبود ۵ درصدی رنگ و شفافیت موجب افزایش قیمتی حدود ۲۵ درصد می شود. دلیل عمده دیگر برای اعمال روش های فرآوری، کمبود سنگ های طبیعی با کیفیت مناسب برای استفاده در جواهر سازی می باشد.

اعمال روش های بهبود کیفیت

– تولید یا تقویت رنگ و متوازن و یکنواخت شدن پخش رنگ در سنگ.

– بهبودی در شفافیت مخصوصا به کمک ذوب و حذف سیلک روتیل(در حرارت های حدود۱۸۰۰ تا ۱۹۵۰ درجه سانتی گراد) در سنگ می باشد.

لازم به ذکر است که همه روبی ها و سافیر ها در برابر فرآوری حرارتی واکنشی مناسب نشان نمی دهند وفقط برخی از سنگ ها دارای پتانسیل لازم برای بهبود رنگ و شفافیت هستند.تمام این تغییرات می تواند تاثیری بسزا در درجه بندی نهایی سنگ داشته باشند.

شناسایی سنگ های فرآوری حرارتی تیره ویژگی های ذاتی ژمولوژیک سنگ همانند ضریب شکست نور، شکست دوگانه، وزن مخصوص و درجه سختی سنگ توسط  اعمال فرآوری حرارتی تغییر نمی کند ولی ویژگی های اپتیکی دیگر مانند دیکروئیسم ، فلورسانس و طیف جذبی سنگ تغییر می کند.

شناسایی فرآوری با حرارت های بالا را از طریق مطالعه سطوح ذوب شده در زیر میکروسکوپ می توان با قاطعیت تعیین نمود. گاه بلورهای میهمان درون سنگ در حین حرارت دهی به ذوب نزدیک و دچار انبساط حجم می شوند و چون این بلورها اغلب دارای نقطه ذوب پائین تر از بلور میزبان خود هستند. در این راستا ترکیده و تغییراتی در نقوش مشخصه و ساختار آنها ایجاد می شود. آثاری هم از فلاکس که که ذوب و تبدیل به شیشه شده در ترک خوردگی های نگین پس از حرارت دهی می توان مشاهده نمود.

به هر حال در بعضی موارد نمی توان با استناد به شواهد موجود قاطعانه به اعمال روش های فرآوری حرارتی در نگین رای داد و باید از روش های مطالعاتی، مثلا تغییر طیف های جذبی سنگ، تغییر رنگ های فلورسانس و غیره استفاده نمود ودر جدول زیر خلاصه ای از فرآوری ممکن در مورد کوروند گردآوری شده است:

 

 

 

فرآوری هدف نحوه کشف
حرارت

سنگ های خام یا تراشیده را در محیطی کنترل شده تحت حرارت های۱۰۰۰-۱۸۰۰ درجه فرآوری می کنند.

*حذف سیلک روتیلبرای بهتر شدن شفافیت

*بهبود و رنگ و پخش آن در سنگ و یا به وجود آوردن رنگ

ویژگی های سطحی:سطح سنگ ممکن است در حین فرآوری ذوب شود .چنین سطوح ذوب شده را می توان در گودال های سطحی و یا در نقاطی که در تراش و پولیش مجدد به جای مانده اند پیدا نمود.تغییرات در ناخالصی های جامد:کریستال های موجود در درون سنگ ممکن است ذوب شوند و یا ممکن است بسط یابند،و هاله های خاص مدور تنشی تولید بنمایند.

تغییرات در زونهای رنگی

پراکندگی سطحی

نگین های تراشیده را برای زمانی طولانی حرارت می دهند در حالی که لا به لای پودری با محتوای فلز رنگ زا یا اکسید تولید کننده سیلک پیچیده شده است .این عمل موجب می شود این ناخالصب ها بدرون نگین و به زیر سطح آن نفوذ کند.نگین ها را سپس قدری صیقل می دهند.

برای اضافه کردن رنگ و یا به وجود آوردن آستریزم.به طور معمول این عمل را در مورد سافیر آبی انجام می دهند.

*با فرو بردن نگین در متیلن یدید می توان خط کمربندی تیره ونقش رنگ را که پیرو خطوط صفحه است مشاهده نمود.

* هر کدام از نقوش سنگ های جواهر فرآوری حرارتی شده.

پرشدگی شیشه

سنگ های را در حالی که در ماده ای تولید کننده شیشه پیچیده اند حرارت می دهند به ماده شیشه ای به گودیهای سطحی و یا ترک های سطحی نفوذ می کند و آنها را پر می کند.

برای بهبود وضعیت ظاهری و اضافه نمودن وزن

 نقاط شیشه ای دارای رلیف پایین تری از کوروند اطراف هستند که در مایع مشهود است .

حباب های گاز را ممکن است در نواحی پر شده دید.

نواحی پرشده جلای پایین تری در باطزدید با نور بازتاب یافته نشان می دهند.

Shellac infiling

شلاک قهوه ای به کار گرفته می شود تا گودیهای به وجود آمده توسط جدا شدگی(Parting)را در استار سافیر سیاه پر کند

تزریق با روغن، واکس و یا ماده رنگی

سنگ ها را به آهستگی در یک حمام روغن یا واکس حرارت می دهند.

برای کمتر دیده شدن ترک ها و یا اضافه کردن رنگ در مورد مواد رنگین، رنگ در ترک ها متمرکز است. حباب های گاز را ممکن است در مواد تزریق شده دید. اینها اغلب هنگامی که نوک داغ فلزی به آنها تماس یابد بسط یافته یا چروکیده می شوند. تزریق و رنگ شدگی ممکن است فلورسانس غیر عادی نشان دهد، که در امتداد ترک ها دیده خواهد شد.

روکش سطحی

نگین ها را با ماده ای رنگین پوشش می دهند .

برای بوجود آوردن یا اضافه کردن رنگ روکش رنگی را میتوان با سوزنی به راحتی خراش داد.

تشعشع

سنگ های خام یا تراشیده شده، تقریبا بی رنگ یا زرد کمرنگ یا صورتی از سریلانکا را با اشعه X و یا گاما مورد تشعشع قرار می دهند

برای تشدید رنگ زرد. رنگ بوجود آمده ناپایدار است و ممکن است در برابر قرار گرفتن طولانی در برابر نور از بین برود. تست از بین رفتن رنگ: نگین را در فاصله یک سانتی متری لامپ۱۵۰ واتی قرار میدهیم و چندین ساعت صبر می کنیم . این عمل موجب کمرنگ تر شدن رنگ نگین تحت تشعشع قرار گرفته می شود.

 

فرآوری و تقویت رنگ در روبی

تقویت و بهبود رنگدر روبی و سافیر از زمان های قدیم رایج بوده است. از اواخر دهه ۱۹۹۰ مقدار زیادی سنگ با کیفیت پایین موجب شد که ارائه روبی های حرارت داده شده ناگهان افزایش و قیمت ها به شدت کاهش یابد.

فرآوری شامل تغییر رنگ ،بهبود شفافیت به کمک انحلال بلورهای روتیل در درون روبی و سافیر، ترمیم ترک های سطحی موجود و یا پرکردن کامل آن ترک ها می باشد.

رایج ترین شیوه، استفاده از حرارت است. روبی های کیفیت پایین را در حالت تراش داده نشده به کمک حرارت بهبود رنگ می دهند و پرده رنگ ارغوانی آن و یا لکه های آبی و یا سیلک آن را حذف می کنند.این فرآوری عمدتا در حرارت های حدود ۱۸۰۰ درجه سانتیگراد انجام می شود.

برخی از روبی هارا هم در کوزه های زغالی در حرارتی حدود ۱۳۰۰ درجه برای ۲۰ تا ۳۰ دقیقه حرارت می دهند که نتیجه آن حذف قسمتی از سیلک (روتیل) ولی بهبود رنگ است.

روش فرآوری دیگر ،پر کردن ترک های موجود در سطح روبی با شیشه سربی است که به بهبود چشمگیر کیفیت روبی منجر می شود .بدین منظور در ابتدا:

– ابدا سنگ نگین را به دقت صیقل می دهند تا هر گونه ناخالصی سطحی را حذف کنند.

– سنگ را در اسید فلورئیدریک شستشو می دهند .

– سنگ را بدون اضافه کردن ماده ای حرارت می دهند .تا تمام ناخالصی های موجود در ترک ها حذف شوند. این فرآیند می بایستی در حرارتی تا حدود ۱۴۰۰ درجه سانتیگراد انجام شود ولی احتمالا در حرارتی معادل ۹۰۰ درجه سانتی گراد رخ می دهد ولی سیلک روتیل در این درجه حرارت باقی می ماند.

– در انتها در کوره ای الکتریکی با موادشیمیایی متفاوتی حرارت داده می شود. انواع محلول های شیمیایی در این مرحله مورد استفاده قرار میگیرد اما عمدتا از پودر شیشه – سرب استفاده می شود. ابتدا روبی را با روغن آغشته می کنند سپس با پودر شیشه سرب می پوشانند و در بوته ای قرار داده و در کوره می کذارند و تا ۹۰۰ درجه سانتیگراد به مدت یک ساعت در محیطی اکسید کننده، حرارت می دهند. پودر نارنجی رنگ در حرارت تبدیل به ماده ای خمیر مانند زرد رنگ می شود،که تمام ترک ها را پر می کند. پس از سرد شدن سنگ، رنگ خمیره کاملا شفاف می شودو شفافیت روبی به طور چشم گیری بهبود می یابد. البته می توان رنگ پودر را هم قبل از حرارت دادن بااکسیدهای متفاوتی مثلا اکسید مس و یا سدیم، پتاسیم و یا کلسیم بهبود بخشیده این روند حرارت دهی را می توان ۳ تا ۴ بار تکرار کرده و حتی از مواد دیگری نیز استفاده نمود. در تعمیر این گونه جواهرات باید دقت نمود که از اسید بوریک استفاده نشود.

روبی های تانزانیا

در اوت ۲۰۰۸ روبی هایی با ناخالصی های سوزنی شکل خمیده مورد آزمایش قرار گرفتند. این روبی ها در نمایشگاه جواهرات بازل در آوریل ۲۰۰۸ به نام روبی هائی از وینزا و تانزانیا معرفی شده اند که دارای ارزشی بالا می باشند.

تانزانیا کشوری است در شرق قاره آفریقا که انواع سنگ های جواهر منجمله کانی جواهر معروف تانزانیت در آن یافت می شود و شهرت دارد. در منطقهArusha و منطقه جنوبی Songea که در مرز کنیا قرار دارد چندین دهه است که روبی و سافیرهای بسیار زیبا استخراج می شود. بر طبق گزارشات منطقه ای جدید در حوالی Winza در استان Dodoma در مرکز تانزانیا سافیر آبی رنگ، سافیر پادپارادچا و سافیر تغییر رنگ داده و در کنار روبی در معادن ثانویه به دست می آید. بلور هایی تا ۱۰ قیراط در این منطقه یافت شده و این روبی هایی هستند که با سنگ مادر بازالت همراه نیستند روبی های میانمار(Mong Has  Mogok) کشمیر و تاجیکستان ،ماداگاسکار،ویتنام و نیز روبی های یافت شده در تایلند در بازالت یافت می شوند.

روبی های وینزا رنگ سرخ زنده دارند که ته رنگ ضعیفی از آبی در آنها دیده می شود. رنگ فلورسانس آنها در اشعه ماوراء بنفش Lw و Sw قوی تر از روبی های تایلندی می باشد، ولی از روبی های همراه با سنگ مادر بازالت ضعیف تر است.

در بزرگ نمایی بالا ناخالصی های سوزنی شکل منحنی ،مایعات ،کریستال های منفی، و زونهای آبی رنگ دیده می شوند. این ناخالصی های سوزنی شکل منحنی می توانند به عنوان مشخصه برای روبی های وینزا در تانزانیا تلقی شوند. زونهای آبی رنگ مشخصه روبی های Mong Hsu در میانمار در روبی های وینزا نیز دیده می شود ،ولی تجمع بلور های زیرکن که در روبی های تایلند یافت می شود در این روبی ها وجود ندارد .

آفریقا

در ماه می ۲۰۰۸ گزارشی درباره روبی هایی با کیفیت بسیار خوب از محلی در ۱۰ کیلومتری جنوب غربی دهکده وینزا در مرکز تانزانیا داده شد . ۵۰۰۰ نفر با بیل وکلنگ مشغول کار در این محل هستند و مواد استخراج شده برای شستشو به رودخانه نزدیک آنجا آورده می شود. و روبی ها با دست جدا می شوند. عمق چاه ها تا ۳۰ متر می رسد، در اینجا به سنگ سخت برخورد می شود که روبی در آن به صورت بلور های کوروند یافت می شود. بلور ها دارای زون های رنگین هستند. ظاهرا کوروند ها به صورت آبرفتی موجود هستند و هیچ گزارشی از اینکه این بلورها قبلا در میان قله سنگ های رودخانه ای و یا درون امواج یافت شده باشند موجود نیست.

بلور های یافت شده به تایلند و سریلانکا حمل می شوند و بلورهائی با کیفیت پائین تر (رنگ های آبی تا بنفش) و ندرتا ارغوانی نیز در شهر Mapwapwa عرضه می شوند. به نظر می رسد استخراج روزانه چند کیلو گرم روبی از انواع رنگ ها و کیفیت ها در جریان است. مساحت معدن در Winza چندین کیلومتر مربع تخمین زده می شود.

بسیار مهم این است که روبی نمی تواند به ابعاد بسیار درشتی دست یابد، زیرا عنصر کروم که در شبکه کریستالی کوروند جای دارد و رنگ قرمز روبی را می سازد باعث ترک خوردن و ایجاد شکاف های میکروسکپی در کریستال می شود. لذا بلور های روبی بسیار به ندرت و تحت شرایط خاصی به ابعاد بزرگ دست می یابند. بدین جهت عمدتا روبی های نفیس اندازه کوچک داشته و کمتر از ۳ قیراط می باشند. اگثر روبی های مشهور جهان کمتر از ۱۰۰ قیراط وزن دارند و معدودی بلور روبی در جهان موجود است که بیش از ۱۰۰ قیراط می باشند و به همین دلیل است که روبی های به اصطلاح بزرگ در جواهرات سلطنتی جهان همگی اسپینل هستند نه روبی.

روبی های سنتز شده یا شبیه سازی شده

در سال ۱۸۳۷ شخصی به نام Gaudin اولین روبی سنتز شده را با استفاده از ذوب آلومینیوم همرا با قدری کروم تولید نمود .

در سال ۱۸۴۷ Ebelmen به روش ذوب آلومینیوم در اسید بوریک، سافیر سفید رنگ تولید نمود. در سال ۱۸۷۷ Frenie،Freil بلور های کوروند تولید نمودند که از آنها نگین های کوچک تراش دادند. Frenie، Auguste Verneuil به کمک ذوب Baf2، Al2O2و قدری اکسید کروم در حرارت روبی سنتز شده به رنگ سرخ تولید نمودند. در سال ۱۹۰۳ ورنوی اعلام داشت که توانسته روبی سنتز شده با روش Flame Fusing تولید کند. روش های دیگر تولید روبی شامل روش Pulling و روش Flux با هزینه کمتر از روش Flame Fusion انجام می شوند. یاقوت های سنتز شده نقایص قابل رویت با چشم ندارند ولی در بزرگ نمائی بیشتر عموما دارای خطوط رشد منحنی  شکل بوده و حباب های گاز و خطوط دم اسبی نیز در آنها دیده می شوند.

از روبی های سنتز شده در صنعت نیز استفاده می شود مثلا به صورت لیزر روبی ،اسپینل قرمز و گارنت قرمز گاهی به عنوان روبی عرضه می شوند از کمپانی Lechleitner، Chatham،Knischka و نیز سایر کمپانی ها گزارش شده که می توان در روبی های سنتز شده توسط روش Flame Fusing ورنوی با قرار دادن در مایعی از Flux طرح هائی مانند Finger Prints که در روبی های طبیعی نیز دیده می شوند به وجود آورد.

درشت ترین یاقوت های سرخ جهان عبارتند از: یاقوت سرخ ادوراد (Edward Ruby ) با وزن ۱۶۷ قیراط در موزه علوم طبیعی لندن، یاقوت سرخ ستاره ریوز (Reeves Star Ruby) با وزن ۷/۱۳۸ قیراط در موزه اسمیتسونین در ایالات متحده، یاقوت سرخ لانگ استار (Long Star Ruby) با وزن ۱۰۰ قیراط در موزه علوم طبیعی شهر نیویورک است، و یاقوت سرخ صلح (Peace Ruby) با وزن ۴۳ قیراط که به دلیل تقارن تاریخ کشف آن در ۱۹۱۹ میلادی با پایان جنگ جهانی ،به یاقوت سرخ صلح نامگذاری شده است.

یاقوت های سرخ همیشه جزئی مهم از زینت تاج و تخت پادشاهان را تشکیل می دادن ولی برخی از نگین های مورد آزمایش قرار گرفته یاقوت نبوده بلکه از کانی هایی مانند اسپینل تشکیل شده اند. یاقوت سرخ پرنس سیاه که جزء جواهرات سلطنتی انگلستان است و یاقوت سرخ تیمور (Timur Ruby) که در تاج سلطنتی اسپانیا مورد استفاده قرار گرفته اسپینل هستند.

در کنار منابع یاقوت سرخ عنوان شده در سال های اخیر یاقوت های سرخی از کشور کنیا در آفریقا به بازار عرضه شده که شفافیت مطلوبی نداشته و بیشتر به صورت کابوشن تراش داده می شوند. یاقوت های سرخ صادره از ویتنام نیز دارای کیفیت مطلوبی هستند و به رنگ های قرمز مایل به بنفش برمه ای ،یا صورتی مایل به بنفش و یا بنفش مایل به قرمز یافت می شوند. در سال ۱۹۹۸ در ویتنام یاقوت سرخی به وزن بیش از ۲/۵۸ کیلوگرم یافت شد که گرچه قسمت اعظم آن نیمه اوپاک می باشد ولی دارای بخش های شفاف نیز به رنگ قرمز برمه ای می باشد.یاقوت های ویتنام  از اواخر دهه ۱۹۸۰ به بازار آمده و به خوبی یاقوت های به دست آمده از برمه می باشد و مشهورترین معدن یاقوت سرخ در ویتنام Lucyen در شمال ویتنام است که متاسفانه یاقوت های استخراج شده از آنجا به دلایل سیاسی و استراتژیک در بازار چندان موجود نیست. این یاقوت ها دارای ناحیه بندی رنگ، چند قلو بودن، لکه های رنگی در شکستگی ها، و گاه نواحی آبی رنگ و کریستال های شفاف می باشند. یاقوت های تایلند قدری تیره تر از یاقوت های میانمار هستند ولی ته رنگ اصلی آنها قرمز تر است. در دهه های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ تایلند تامین کننده اصلی یاقوت بوده است. این یاقوت ها ناخالصی کریستالی دارن که قدری تیره تر از یاقوت میزبان بوده و اطراف آنها هاله هایی ستاره مانند دیده می شوند.

images (7)

م کاسب

خانم کاسب فارغ التحصیل رشته مهندسی شیمی است. ایشان علاقه زیادی به کار با جواهرات و تحقیق در مورد خواص سنگ ها و فلزات گرانبها دارد. بدیهی است که تحقیق و پژوهش احتیاج به مطالعه بسیار دارد و اتفاقا کتابخوانی یکی از مهمترین فعالیت های ایشان در اوقات فراغت است.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *