محتویات و ناخالصی ها(Inclusions)

شاید برای شخص دیگری نیز جالب باشد:
Share

تا چندی قبل وجود اجسام خارجی یا ناخالصی در کانی های جواهر عیب محسوب می شد، ولی به دلائلی گوناگون این روش ارزشیابی صحیح نمی باشد. معدودی از کانی های جواهر دارای ناخالصی هایی هستند که با ذره بین قابل تشخیص نمی باشند و این گونه کانی های جواهر را در تجارت، کانی های گرانبها پاک می نامند. عاری از ناخالصی بودن در ارزشیابی برلیان بسیار اهمیت دارد و نگین برلیانی پر ارزش می باشد که ناخالصی های موجود در آن در نور کافی و بوسیله ذره بینی با بزرگ نمائی ده برابر توسط متخصص قابل رویت نباشد.

ناخالصی ها از کانی های مختلف در بلورهای جواهر بسیار فراوان است و این ناخالصی ممکن است از جنس کانی جواهر (وجود بلورهای ریز ناخالصی الماس در کریستال الماس) و یا از کانی دیگری (وجود زیرکن در یاقوت کبود)باشند. ناخالصی ها ممکن است زودتر و یا هم زمان با کریستال میزبان از مواد مذاب تشکیل شده باشند. البته ناخالصی هایی نیز وجود دارند که دیرتر از کریستال احاطه کننده آنها تشکیل شده اند، این نوع ناخالصی همزمان  با نفوذ مایعات خارجی از طریق ترک ها و شکستگی ها به داخل کریستال میزبان برده شده اند.

واژه های توصیفی برای انواع ناخالصی هائی که در کانی های جواهر یافت می شوند:

ناخالصی کریستالی: اینها کانی های قابل شناسایی هستند که معمولا گوشه هایی زاویه دار و لبه هایی صاف دارند. گاهی اوقات هم گوشه های ناصاف و اشکال تا حدودی کروی به وجود می آورند که مربوط به مراحل ذوب و جذب مجدد قدری از ناخالصی است. ناخالصی کریستالی را می توان در زیر میکروسکوپ، به دلیل تشکیل خطوط روشن در زمینه کانی جواه، تشخیص داد.

کریستال های منفی: حفره هایی در درون کانی جواهر هستند و به شکل کریستال می باشند. اینها نقاطی هستند که در آنها کریستال های مهمان وجود داشته و در مراحل بعدی در کانی ادغام شده اند.

دندریت: اشکالی همانند درخت یا شکاف های پر شده با کانی های بعدی هستند.

ناخالصی های پر مانند: سطوحی از حفره های بسیار ریز که اغلب به صورت تجمعی از کانال های مرتبط به هم (معمولا پر از مایعات) دیده می شوند.

ناخالصی همانند اثر انگشت: حفره هایی پر شده از مایعات شبیه اثر انگشت.

باندهای رشد: تشکیل شده از باندهای روشن و تاریک که به صورت خطوط پهن مستقیم بوده و هماهنگ با ویژگی ساختاری کانی می باشند.

ناخالصی هاله دار: ناخالصی هایی هستند که در اطراف آنها ترک های حاصل از تنش در بلور به هنگام رشد آن دیده می شوند.

ترک های پیوند یافته : ترک های پر شده یا سطوح تورق در کریستال هستند که مایعات از طریق این حفره ها و کانال های موجود در کریستال جذب شده و به اشکال اثر انگشت مانند دیده می شوند.

خطوط متوازی: که در نتیجه تشکیل اشکال چند قلو مانند در کانی بوجود می آیند گاهی نیز با زاویه همدیگر را قطع می نمایند (مثلا در کوروند که در دو جهت یکدیگر را قطع می نمایند)

ناخالصی های منفی: می توانند حباب های گاز یا مایعات باشند که کانی های کوچک در آنها رشد نموده اند. معمولا زیر میکروسکوپ رنگ روشن تری از کانی میزبان دارند.

ناخالصی های ابریشم مانند: یک سری از ناخالصی های سوزنی شکل موازی با هم  (اغلب کانی روتیل ) هستند.

ناخالصی های سه فازی: حفره پر شده از مایع با کریستال و گاز.

ناخالصی دو فازی: یک حفره پرشده از مایع با کریستال و یا گاز.

ناخالصی هایی که منشا آلی دارند: فقط در کهربا یافت می شوند. بقایای گیاهان و حشرات پیدا شده در سنگ های کهربا تجسم خوبی از چگونگی زندگی انواع گیاهان و حیوانات در گذشته های بسیار دور تا حدود ۵۰ میلیون سال قبل را به ما می دهند.

SI1-a

البته وجود بی نظمی هایی در شبکه مولکولی، علائم به جا مانده از تبلور و رشد کریستال و یا خطوط رنگی، همه جزء محتویات و ناخالصی ها به شمار می آیند. منشاء وجودی بلورها و محتویات ناهمگون با کانی میزبان، در رشد از مایعات مختلف حین تبلور بلور میزبان است. حفره های موجود در کریستال چنانچه با مایعات (آب و اسیدهای اشباع شده از اکسید ) و یا گازها (منو اکسید و یا دی اکسید کربن ) پر شوند و به همان صورت باقی بمانند نیز به عنوان محتویات و یا ناخالصی محسوب می شوند. در صورتی که محتویات از مایعات و گازها مشترکا تشکیل شده باشند آنها را ناخالصی های دو فازی گویند، و اگر حفره های موجود در کریستال از مایعات، گازها و کانی های کوچک پر شده باشند به ناخالصی های سه فازی موسوم می باشند. حفره های کاملا خالی در کریستال های طبیعی وجود ندارند حفره های پر از هوا در سنگ های شیشه ای آذرین مانند ابسیدیان و رنگین های جواهر مصنوعی تولید شده در لابراتورها و یا ساخته شده از شیشه وجود دارند که در کانی های طبیعی یافت نمی شوند.

رگه ها و ترک هایی که بوسیله فشارهای داخلی یا فشارهای جانبی (وارده از خارج) در شبکه کریستالی کانی های جواهر بوجود می آیند اصطلاحا ترک های پر مانند (feather cracks )نامیده شده و توسط جواهر فروشان جزء ناخالصی ها محسوب می شوند. ناخالصی ها معمولا در درون نگین جواهر قرار دارند ولی در مواقعی تا به سطح آن نیز می رسند و در تراش نگین سعی بر این است که از این اتفاق جلوگیری شود. مایعاتی که در درون حفره ها و شکستگی ها نفوذ کرده اند می توانند باعث تغییر رنگ موضعی سنگ یا کانی جواهر شوند که با روش های حرارتی و با دقت لازم می توان این تغییر رنگ را از بین برد ولی آثار آنها احتمالا در درون کریستال یا نگین به جا خواهد ماند.

تجار جواهر و فروشندگان آن و اشخاص عادی ناخالصی های موجود در نگین جواهر را عاملی برای کاسته شدن از قیمت می دانند، زیرا ناخالصی ها و محتویات موجب تغییراتی در رنگ، خواص اپتیکی و حتی خواص فیزیکی نگین جواهر می شوند. همانطوری که قبلا تشریح شد برخی از ناخالصی ها و محتویات موجب بوجود آمدن پدیده های اپتیکی بسیار زیبا شده و در نتیجه به قیمت نگین جواهر می افزایند (مانند پدیده شاتویانسی، پدیده آستریزم، جلای ابریشمی و غیره).

محتویات طلائی رنگ از کانی روتیل در کریستال کوارتز بی رنگ یا کوارتز دودی جلوه ای ستاره ای شکل در داخل آنها تولید می کند.

مطالعه ناخالصی ها و محتویات (بعد از خواص اپتیکی نگین های جواهر) در سال های اخیر امکان تشخیص و تمایز بین جواهرات اصل از انواع مصنوعی و بدلی را فراهم نموده و از مهم ترین عوامل شناسایی محسوب می شود. همانطور که بیان شد در بعضی مواقع وجود این ناخالصی ها می توانند معرف محل استخراج کانی نیز باشند.

در مورد نوع و درشتی کانی ها که در مرحله تبلور سنگ های آذرین بوجود می آیند می توان به تقسیم بندی مهم در فرآیند تشکیل سنگ های آذرین بیرونی که از دهانه آتشفشانها به بیرون جاری میشوند و به علت سرد شدن یکباره و سریع، کریستال ها فرصت تبلور نیافته و غالبا به صورت سنگ هایی فاقد بلور یا آمورف (همانند بازالت) و یا شیشه های آذرین (همانند ابسیدیان) یافت می شوند. سنگ هایی که در درون زمین تشکیل می شوند مدت زیادی (صدها هزار سال تا حتی میلیون ها سال) فرصت برای تبلور دارند. این گونه سنگ ها دارای دانه های درشت بلورهای مختلف هستند و منبع برخی از مهم ترین کانی های جواهر می باشند. هنگامی که مواد مذاب در درون زمین شروع به سرد شدن می نمایند مینرال های مختلفی تشکیل می شوند و چون نقطه ذوب مینرال ها با یکدیگر متفاوت هستند برخی زودتر از بقیه بوجود می آیند و در ماگما (مواد مذاب) ته نشین می شوند (مثلا الیوین و نوع گران قیمت آن پریدوت).

در ادامه این فرایند پگماتیت ها تشکیل می شوند و چون مواد مذاب دارای برخی فلز های کمیاب همانند فلوئور، بریلیوم، لیتیوم و سایر عناصر کمیاب همانند روبیدیوم، سزیوم و سرب هستند کانی هایی تشکیل می شوند که به طور معمول در سنگ های آذرین درونی نمی توان آن ها را یافت. پگماتیت ها همیشه در نزدیکی توده های آذرین درونی، عمدتا گرانیت ها، به صورت رگه یا دایک هستند. در این پگماتیت ها بلورهای بزرگی از کانی های تشکیل دهنده سنگ های درونی همانند کوارتز، فلدسپار ومیکا یافت می شوند. با قدری فاصله در این رگه ها و از توده آذرین کانی هائی غیر معمول به وجود می آیند که خلوص بالا و زیبایی فوق العاده دارند. به طور مثال کانی های ذیل در زمره سنگ های جواهر یافت شده در این مجموعه ها هستند.

بریل: در کریستال های شفاف به صورت آکوامارین، مورگانیت و بریل طلائی.

تور مالین (بور و لیتیوم دار ) با ته رنگ های سبز و قرمز، صورتی، زرد و آبی.

توپاز(فلوئور) به صورت کریستال های بیرنگ ، زرد، صورتی، آبی یا سبز.

کریزوبریل (بریلیوم) در کریستال های زرد مایل به سبز.

اسپودومن (لیتیوم) در کریستال های بی رنگ و زرد و یا صورتی (کونزیت) یا به ندرت سبز(هیدنیت).

آپاتیت (فسفات) در ته رنگ های آبی، زرد و بنفش

کوارتز صورتی و شفاف

فلدسپار به صورت بلور های زرد و یا میکروکلین سبز (آمازونیت) و آلبیت (مون استون). در مراحل پایانی فعالیت های آذرین در درون زمین در حرارت های کمتر از ۳۷۵ درجه سانتیگراد نیز سنگ های جواهر زیبایی همانند توپاز گرانبها (امپریال)، آمتیست، بنیتوئیت و مهمتر از همه زمرد تشکیل می شوند.

توپاز: این کانی جواهر در محیط های متفاوتی از فعالیت های آذرین یافت می شود (اغلب در نواحی فوقانی توده های گرانیتی  و رگه های پگماتیتی). با ارزش ترین نوع آن یعنی توپاز امپریال (با رنگ قوی گیلاس و ته رنگ قرمز تند) در رگه های هیدروترمال مثلا در برزیل یافت می شود.

آمتیست: یکی از کانی های به وفور یافت شده در رگه های هیدروترمال است و در برزیل، مکزیک، زامبیا و اورال وجود دارد.

زمرد: با ارزش ترین زمرد های یافت شده در جهان از رگه های هیدروترمال در کلمبیا به دست می آید. در مشهور ترین معادن آن شیوور و موزو در کوهستان های آند در مرکز کلمبیا، حدود چهار قرن است که زیبا ترین و گران قیمت ترین زمرد ها یافت می شود. در اینجا زمرد در رگه های کلیست که سنگ های رسوبی را قطع نموده اند وجود دارد.

ذخای، معادن و طرق استخراج کانی های گرانبها

سنگ ها و کانی های جواهر تقریبا در تمام کره زمین به صورت تک و یا گروهی از کانی های گرانبها در ذخائر معدنی یافت می شوند.

ذخائری که به اندازه کافی بزرگ باشند به نام معدن (deposits)و اگر کوچک باشند به نام محل یافت (find) نامیده می شوند و اصطلاح رخداد (occurrence) به هر دو دسته اطلاق می شود.

 

 

م کاسب

خانم کاسب فارغ التحصیل رشته مهندسی شیمی است. ایشان علاقه زیادی به کار با جواهرات و تحقیق در مورد خواص سنگ ها و فلزات گرانبها دارد. بدیهی است که تحقیق و پژوهش احتیاج به مطالعه بسیار دارد و اتفاقا کتابخوانی یکی از مهمترین فعالیت های ایشان در اوقات فراغت است.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *